https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qae-AZ0TXrGSsRALznRle_t0WLlOzQ2pqbqgZUJTQ5KpPqNRzXKFSR36C6zpEQ2g4TIUvtuir8z3GpP91Hnje75OVbv6lvfXnKDD9wSi7kS-LEG1gq9ujCXQX45J8xeeV-OsGMEjqGRmCrxhnq6ZesCBAH6iBHlVUIwdP76ndOHn7XGXulfli4d0vJYmyKbJtOX2Mo5XzA1a9wGTUNLbzm9dVZWEODY3WhD6JCkLoCroiUqG_xggbLqbGewUE0VSt3qTwsTWbdlRmHHydJHzb3C5jlMCDg
https://books.google.com.ar/books?id=opVAAAAAYAAJ&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
Comienza
en la página 253.
Lo
encontré gracias a este blog.
https://bekkos.wordpress.com/2011/02/04/bekkos-on-google-books/
Según el blog, el
libro en cuestión ocupa las páginas 197-406 del volumen.
IOANNIS HUMILIS
EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI DE UNIONE ET PACE ECCLESIARUM VETERIS ET
NOVAE ROMAE
I.
Rebus in omnibus verum et mentiri nescium Servatoris permittit et
nunc mihi in ipso Orationis exordio dicere : Recte in Evangeliis
Dominus pronunciavit „ Scrutamini scripturas “ . Namque a Deo hoc
effatum oraculum a plerisque aliis , certis suisque temporibus
peraccommodum usurpatum, nunquam vero atque nunc visum est aptius. Et
cum praesenti argumento, de quo nunc verba facturus sum ,
decentissime prae aliis cohaerere, quam ego ex evangelico textu
praecentionem mutua tus sum, res ipsa declarabit , cum de eo sermones
praesens Oratio aggressa fuerit, quodcunque sibi nomen vindicat , pro
quo iam Orationem instituimus, Ecclesiarum unio. Ecclesiarum , quarum
? Romae veteris, et iunioris huiusce nostraeque, quarum in
separatione antea facta indolens atque ingemiscens , in unione hoc
temporis acta subsulto gaudioque exilio. Sed huius separationis
mentione inducta haesitans clamo : Unde mihi dabuntur lacrymarum
fontes , ut lugeam , etsi non pro dignitate , et calamitatum
magnitudini modo compare , lugeam nihilominus, quae inde orbem
terrarum a nobis habitatum oppressit , caliginem , noxamque , quae ob
eam in late patentes Romanorum campos nostrae sortis irrupit , non
corporei tantum principatus resectione , multas urbes et oppida , nec
non insulas longe lateque hinc atque inde diffusas et integras
nationes abripiens : sed ipsam etiam pietatem vulnerans, si modo
Mohametus et Muchumetus pietatis noxa dicenda est, qui cum suis inter
sacra fana orgia sua celebrando debacchantur , ibique, heu rem
abominandam ! indicunt thiasos , ubi antea admirandum Christianorum
mysteriorum absolvebatur mysterium. Et plane huius dissidii
improbitatem nostra hunc in modum devastasse, prolixum infortunii
tempus, non nobis tantummodo qui ea perpessi sumus, sed et omnibus
quaquaversum dispersis nationibus manifestavit. Quod si quis immensae
calamitatis pondus et alia ratione coniicere voluerit , ex his quae
ipse nunc vel sola illius memoria patior, animo concipiet. Etenim cum
praesentis Orationis alius sit scopus propositus, de ecclesiastica
scilicet pace verba facere, et hominibus tum hac aetate viventibus,
tum postmodum futuris respondere , probe a nobis noxii Ecclesiarum
schismatis dissidium sublatum, locoque illius Deo amicam pacem et
unionem introductam esse, ego ab illis absistens, malorum quae nos ob
dissidium afflixerunt, mentione inducta, infortunia et lessus coepi
concinnare ; et nisi propositum argumentum alio nos compelleret
traheretque , fortasse universam rerum naturam , mala quae
Christianis ex Ecclesiarum dissidio evenere, praenarrantes, ad luctum
concitassemus . Sed et hinc quoque immensa noxae magnitudo satis
aperta remanet , quod ad ea quae proposuimus manum immittere, nondum
nobis concedatur.
II.
Cum vero prorsus necessarium sit , tandem aliquando ad propositum
argumentum sermonem convertere , dicimus Orationis nostrae scopum
primarium esse , demonstrare, prave dissidium hoc in Ecclesiis
irrepsisse , et non ecclesiasticis rationibus , neque causis iure
populos et cleros , pastores et sacerdotes separantibus, sed soni
cuiusdam inopportuna varietate, qui nihil pietatem laederet, sed qui
nihilominus fidei, ut utrisque partibus videbatur, differentiam
induceret. Ut itaque propositum exequamur , duobus commentationem
hanc nostram concludemus : altero dicta omnia scripto tradita, in
quibus, qui pro tempore de Trinitate aliquid commenti sunt, videntur
palam confiteri , Spiritum Sanctum ex essentia esse Patris et Filii,
quod Romana Ecclesia, ex utroque eum procedere asseverans, affirmat,
digeremus : altero argumentis , Deo illa nobis suppeditante ,
auctorum dissidii conatus , necnon eorum qui eos subsecuti sunt, ad
similia propensionem, nullas rationales habuisse causas, ad exitiosum
Ecclesiarum dissidium tantundem promovendum , ostendemus. Licet enim
satis esset , si dictis scripto traditis demonstraverimus , Romanam
Ecclesiam bene sentire in omnibus , nec in ullo falli , comprobari ,
non recte adversarios opposuisse : et contra , vel sola illius
demonstratione , probatores schimatis illis , quas ad fovendum
schisma contradictiones usurparunt , non recte usos fuisse,
manifestum remanere , Ecclesiam Romanam nullo modo falli in pietate .
Verumtamen nos veritatis ipsius lumine maximopere suffulti, cum
mendacium deprehendere exoptemus, duplex hoc certamen aggrediemur ,
et una Orationis parte prius absoluta , ut Deus concesserit , ex
scriptis testimonia assumentes, ad corroborandam sanam Romanae
Ecclesiae doctrinam, in altera reliquum exponemus ; redarguemus
scilicet , quae dixere et quae conscripsere , qui pro tempore
adversus Romanam Ecclesiamdissertationis certamen inierunt.
III.
Sedenim cum non ad praesentes tantum homines, sed ad eos etiam , qui
post nos nascentur et venient , verba facimus, nescio quid agendum
nobis sit. Etenim si cum praesentibus sermo haberetur, tum si
quispiam nobis contradiceret, nostris auribus illius oppositionibus
auditis, forsan respondendi ansam Deus concederet , ex quo omne donum
perfectum, animum suum ad illum applicantibus : et licet illos
persuadere non valeremus, gratum tamen nobis accideret, intuentibus
eos temeraria quadam pervicacia ductos contradicere, et hoc ipsum
victoriam existimaremus , contradictionibus mente ac ratione vacuis
vinci. Sed cum ad posteros erit, et ad eos, quos tempus futurum ad
Commentariorum horum nostrorum lectionem compellet , quando non
novimus , quam illi sententiam et consilium sequentur, sive rectum et
discernendi vi pollens, atque, ut verbo expediam , pacatum , quales
multos probosque aetas haec nostra tulit , sive pertinax, quales
etiam nunc iique non pauci reperti sunt , nihil disceptationibus et
rationalibus iudiciis tribuentes , sed utcunque temere insulseque ,
qui eos praeiverunt , sequentes , hoc unum sursum deorsumque, ut
proverbio fertur, asserentes, dissidium non esse deponendum, quod
nostri maiores sive probe sive male suscitarunt. Hi itaque, si
secundae conditionis fuerint , nostris hisce sermonibus , pro
corroboranda ecclesiastica pace confectis , nullo modo
consuadebuntur. Verum non propterea nobis silendum est, sed ad unum
solum omnia intuentem oculum animus dirigendus , et ad iudicium
illud, quod nemo fallit et apud quod nobis insulse sese opponentium
criminatio damnum nullum inferet , neque enim ibi criminantium opus ;
quemadmodum neque praeter rationem indulgentium commendatio,
emolumentum, neque enim ibi advocatorum opus.
IV.
Ad illud itaque iudicium falli nescium respicientes, actutum rem
ipsam aggrediamur, exorantes singulos, qui nostra haec scripta in
posterum legent, recta conscientia et neutram in partem propensa , in
illis contenta examinare, et si lectori placuerit, a nobis error
eorum qui ante nos fuere , correctus, gratia Deo bonorum omnium
datori et largitori: quodsi de hac pace male nos consultos iudicat,
quicunque ille fuerit, tantum hoc de nobis sciat , quidquid a nobis
aut excogitatum aut dictum, aut factum vel scripto consignatum fuit,
ad stabiliendam Ecclesiae pacem , non ad refellendum aliquod vel ex
nostris ritibus vel dogmatibus, a nobis pertentatum fuisse. Quicunque
enim ad Ecclesiasticam hanc pacem accessit , nostras consuetudines
et dogmata contemnens, diiudicansque Romanam Ecclesiam nostra magis
pie sentire aut credere , cadat e Christi regno una cum Iuda
proditore, illius sociis, et Servatoris cruci- fixoribus
connumeratus. Hoc terribili iureiurando tanquam sermonis fundamento
antea locato, Orationem exordiamur.
V.
Alterum dictis quoque nostris praeponendum , minime praeteriero loco
peropportuno adaptare. Qui multos et saepius, ut diximus , Romanae
Ecclesiae viros scripto et atramento oppugnarunt, et in quos secundo
certamine noster hic Commentarius convertetur , a iustitia veluti
compulsos , ad semetipsos diffamandos , a sententia propria devictos
, et hoc solummodo victoriam existimantes , prorsus pertinaciae
indulgere , et ad pacem adhortantibus , contra sese tempestive
inopportuneque opponere , et universae suae dissertationis congeriem
veluti aliquo ornatu exornare adversus eos, qui simul cum eis
colloquuntur, iniuriis , et utinam iniuriis , tum enim malum minus
foret, in solis iniuria affectis, eorum insulso impetu persistente:
at nunc non id solum , sed et audacissimas in eos et eorum Ecclesiam
contumelias , et convicia evomunt, quorum absurda temeritas
ipsissimam Christianorum vulnerat pietatem. Neque comprehendere
potuerunt, eo vel solo, quod iniuriis et contumeliis disputationes et
colloquia contulerunt, a benevolis cognitoribus victoria excidisse
iudicatos fuisse. Quis enim , cum victoriam consequi possit pacifice
, et potissimum in iis , in quibus de Deo divinisque rebus
pertractatur, iniuriis disserentem opprimere conatur , aeque ac si
fratres conquirere non studeat , sed eos subigere perdereque
contendat? Ego plane similes eorum sermones percurrens, et Romanos
deprehendens, quos ad iram propensiores esse fatemur, pacifica cum
illis colloquia serere , nostros vero nulla cum ratione
depraeliantibus similes, ense, ut ita dicam, gladio, et hastis eos
impetentes, rubore equidem suffundor , et intra memetipsum infamiam
repetens, tantum non faciem tegere delibero.
VI.
Quapropter his contradictoribus ipse postmodum contradicturus, ne ad
similia trahar, supplex Deum exoro, eandem que prorsus ab illis qui
haec nostra Commentaria lecturi sunt, gratiam exposco , nihil ex his
nostris contentioni addictos reprehendere. Nos etenim non homines ,
sed Deum inspi- . cientes , pacem hanc apertis ulnis excipiendam esse
arbitrati sumus. Id si aliter nonnullis visum fuerit, nil nostra
refert. Quod si ad Romani principatus res seculares animum
advertamus, id vero dicere non possumus, nil nostra referre. Etenim
si iuste, et propter aliquid nostrae pietati conducens cum Romana
Ecclesia pugna suscepta est, cuius causa tot tantaque mala in nos
ingruerunt , quae non est praesentis negocii dicere , et forte ab
aliis eorum historia scripto demandata est, nos quoque una cum
propensis ad scandalum conveniremus ; sed cum nulla iusta de causa,
sed ex sola Satanae improbitate Ecclesiarum scandalum inter nos
iniectum conspiciamus , tantum abest ut cum scandali curatoribus
conveniamus , ut moerore etiam ingenti afficiamur, et, quo possumus
animi fervore, nostros exoremus , ut propriam insaniam deponant, et
non ita temere in proprias urbes et oppida novum bellum secundo
exuscitent , tantarum calamitatum ac infortuniorum causam. Sin minus
, qui rursus scandali auctor fuerit , iudicio erit obnoxius. Nos vero
tandem Orationem aggrediamur.
VII.
Quid inquitis viri fratres ? Quid in causa est , ut tantundem
Ecclesiarum dissidio plaudatis , et pro eo promovendo etiam bella
suscipere non vereamini ? Quod , tradunt, longum iam tempus
intercessit, ex quo dissidium hoc originem habuit; propterea pro eo
etiam depugnandum putamus , quod et diuturnum. An igitur quod scissi
sumus , considerandum ; an quomodo , quaerendum ? Quod scissi sumus ,
inquiunt. Veruntamen mihi, quod et bene sentientibus singulis, non
hoc videtur: sed qua ratione scissi sumus ; et si invenerimus, qui
ante nos schisma conflarunt , Romanam Ecclesiam incusantes, tanquam
ingentibus sceleribus ob dogmata obstrictam, considerare et examinare
, quae illi Romanos criminantes opposuere, quae hi semetipsos
liberantes a crimine, responderunt, et cum recto iudicii examine, aut
eos recte sentientes sequi et laudare et beatos praedicare , aut
decernere eos in hoc scandalo deliquisse, humano errore deceptos.
Oportet autem nos, vel quod ab illis actum est , loco ignominiae
habere, et quod apud nos est laudabile , introducere , vel nullo de
illo sermone habito, respectu primigeniorum, quod saltem ad nos
pertinebat, probe disponere, duplici emolumento, et quod aberrantes
secuti non sumus , et quod posteris et iis qui post nos nascentur ,
recti formam tradidimus. Mihi itaque, existimo autem et cuicunque
pertinaciae insanientis osori , quod approbatum est , perplacet, et
quaestio, qua ratione scissi sumus. Quodsi quidam , quod scissi sumus
, absque alio examine dissidium continuandum iudicant, ego insulsum
erga eos qui ante nos fuere, obsequium modis omnibus detestor.
VIII.
Sed iam aliunde comparet, qui non vesanum temporis sequitur , sed
tanquam partis magis rationalis sectator , ratiocinatione magis seria
contradicere studet : Quid inquitis ? nobis dicit. An vobis
amplectenda videtur Ecclesiastica pax Italorum, qui duas causas et
duo principia unius Spiritus in beata Triade constituunt? Non per
Triadem, optimi. Sic enim ante omnia munior, ne de aliquo simili in
suspicionem tibi veniam. Non hac ratione dicimus Romanae Ecclesiae
pacem attendendam. Casum etenim a beata Triade adversus omnes
precamur, qui similium hominum pacem, in consubstantiali Triade duo
principia ponentium amplecti volunt. Nanque haec sunt eorum , qui
semel ad veritatis lumen nictantes , propriae improbitatis tenebras
consectantur. Sed nos a sanctis Patribus nobis traditum Symbolum
recitantes , sic palam enunciamus : „Et in Spiritum sanctum,
Dominum, vivificantem, qui ex Patre procedit. " Et hoc modo
illud legimus , legemusque ad extremum usque spiritum, et ita
sentientes Triadi assistemus. Verum Itali lectioni addentes, „et ex
Filio procedere," non duas unius Spiritus causas astruunt, quod
nullo modo ex duplici principio, ex Patre et Filio Spiritum asserunt.
Namque antiqui Haeretici, Manetem scilicet et Marcionem secuti, duo
principia statuentes , principium unum boni et principium mali
alterum tenuerunt : qui vero ab Eunomio steterunt, et post eos omnes,
quemadmodum Filium ex Patre solo , ita et Spiritum sanctum ex solo
Filio decreverunt. Verum Romana Ecclesia neglectis hisce omnibus,
tanquam risu et ludibrio excipiendis, intra pietatis terminos
inconcussa atque immutabilis permansit , neque boni principium neque
alterum mali unquam asseverans, neque Eunomii asseclis sese associans
, ut auderet dicere , Patrem quidem solum Filii principium, Filium
vero solum principium aliud Spiritus ; indeque convinceretur, duo
principia asserere.
IX.
Sed magnorum Sanctorum decretis innixa eorumque sententias sectata ,
Filium ex Patre solo depraedicat , Spiritum sanctum et ex Filio esse
dicit, et unum nihilominus principium in sancta Triade pure aperteque
tenet et confitetur : quod sciat Patrum doctrinis instructa, omnia
Filii ad Patrem primam causam referri. Nanque ex Patre et ex Filio
dicere Spiritum, et duas causas Spiritus non fateri, non aliunde
prorsus est, quam ex hoc ipso, quod omnia, ut iam dictum est , Filii
ad Patrem primam causam referantur. Quod si et Theologorum virorum
testimonio indiges, ut inde iam dictorum veluti pignus habeas, ad
agnoscendum non duas causas Spiritus vel esse , vel dici Patrem et
Filium, cum dicitur ex Patre et ex Filio esse Spiritum, quod omnia
Filii ad Patrem , primam causam referantur, magnus Basilius testis
fide dignus adducatur. Hic enim , qui ad res divinas pertractandas
multum valuit, cuius et oratio inexuperabilis et mores inimitabiles ,
cum Eunomium de causa Spiritus decernentem in propriis Commentariis
reperiret dicentem , „ex solo Filio illum esse , " secunda
adversum eundem Oratione prope finem haec habet: „Illud vero cui
non innotescit, nullam Filii operationem disiunctam esse a Patre ?
neque est quidpiam in rebus, quod insit Filio et alienum sit a Patre.
Omnia enim, inquit, mea tua sunt, et tua mea. Quanam itaque ratione
Spiritus causam unigenito soli attribuit, et ad eius accusandam
naturam huius creationem accipit ? Si itaque duo principia contraria
sibi astruens , haec dicit , cum Manichaeo atque Marcione conteretur.
Quod si ab una dependere ac prodire omnia putat , quod a Filio factum
esse asseritur , ad primam causam refertur. Quare et si omnia per
Deum Verbum producta esse credimus , omnium tamen causam esse Deum
totius non negamus. " Praeter hunc altiloquum veritatis
praeconem et testem, adducatur quoque Gregorius, cui e Theologicis
cognomen est, qui in sua in Pentecosten Oratione , cuius est illud
principium : „De hoc festo pauca disseramus, " haec ait :
„Neque enim addecebat deficere unquam, aut Filium Patri aut
Spiritum Filio " . Et paucis interiectis : „Erat igitur semper
perceptibilis, non particeps , invisibilis, sine tempore, omnipotens,
et si ad primam causam , quemadmodum unigeniti omnia , sic et ea quae
Spiritus sunt, referantur." Hac ratione itaque sub testibus fide
dignis , magnis hisce Patribus , aperte patente, omnia Filii ad
Patrem primam causam deferri, non absone nos diximus, Italos cum
lectioni Symboli addunt, „et ex Filio Spiritum sanctum procedere ,"
non duas unius Spiritus causas asserere.
X.
Et quando hoc adducta testimonia veluti stabile et prorsus certum
statuant , contentiosi animi et vesanae pertinaciae abortus illis
relinquamus , quibus contraria erga fidem opinatio sententiae efficit
aequilibritatem. Cum vero una fides ex Patribus ad nos corrivata sit
, sors a Deo electa quam generales et locales Synodi confirmarunt ,
et quam ex eo tempore ad hanc aetatem tempus constabilivit,
conservetur a nobis immutabilis , neque res ulla sit nobis
impedimento , ne cum fratribus nostris , placide composita pace ,
quiescamus , donec eandem pietatis sententiam innuant dictiones ab
illis propositae. Et consilium fuerit , non ex meo саpite , sed
magni Athanasii zelo , quem si quis pietatis fundamentum nuncupaverit
, a decoro non aberrabit. Cum enim primae oecumenicae Synodi hic dux
ac promotor apparuit, manifestum est , illam ipsam , et post illam
universas super fundamento eius sermonum pietatem extruxisse. Quid
porro est , in quo magnum hoc Ecclesiae lumen et ab immortalitate
nomen sibi demeritum, aemulari vos fratres moneo ? Ille ipse adsit et
sua lingua dictatis vocibus denunciet ; quinimo et Theologus
Gregorius, Basilius magnus, et decernendis dogmatibus acutissimus
Maximus cum eo conspirent, in quibus quam optime suggerunt , quae ex
vocibus nascuntur , differentias negligendas , dummodo secundum
sententiam uno consensu fratres concordant. Praeeat vero alios in
rebus divinis exponendis Athanasius, Hic enim tomo ad Antiochenos ,
cuius principium est : „Persuasum habemus vos , cum sitis ministri
Dei ac boni dispensatores , " ita scribit: „Illis enim qui
nonnullos incusabant , ut trium hypostaseon affirmatores , cum
huiusmodi voces in scripturis non reperirentur , ac proinde suspectae
videri possent, auctores fuimus , ne amplius in Nicaenam confessionem
inquirerent. Sed tamen de istis ob pervicaciam rixandi quaestio est
habita, interrogatique sunt, num ex Arianorum sententia alienas
peregrinasque ac diversae a se invicem substantiae personas esse
velint, et unamquamque hypostasim per se ac seorsim divisam esse pro
ratione ceterarum creaturarum , eorumque qui ex hominibus nascuntur,
existiment : an hic intelligant diversas res , quale est aurum,
argentum, aes, an, ut alii haeretici, sub istis vocibus tria
principia et tres Deos constituant. Caeterum illi affirmabant se ita
nec dixisse nec sensisse. Percunctantibus autem nobis, qua ratione
tandem ista dicerent, aut cur omnino istiusmodi vocabulis uterentur ,
responsum dederunt , sese in Trinitatem credere, non quae nomine
tenus Trinitas, sed quae vere Trinitas esset , et subsisteret : et
Patrem , ut qui vere esset et subsisteret : et Filium ut inexistentem
et subsistentem , et Spiritum sanctum ut subsistentem et existentem
agnoscere : non tamen se dixisse tres Deos aut tria principia, imo
nec toleraturos quidem, si quis tale quippiam aut dicat aut sentiat :
sed se scire, esse sanctam Trinitatem, ut tamen una sit Deitas et
unum principium: et Filium se agnoscere esse coëssentialem suo
Patri, ut dixerunt Patres : et Spiritum sanctum non creaturam neque
alienum , sed proprium et indisgregatum ab essentia Patris et Filii.
Approbata igitur istiusmodi et interpretatione et excusatione ,
vicissim quoque et eos examinavimus, qui ab istis in culpam
devocabantur, quasi qui dicerent esse unam hypostasim, sciscitantes
ab illis, num pro Sabelliano dogmate ea mente loquerentur, ut
sublatos vellent ex Trinitate Filium et Spiritum sanctum , quasi
Filius essentia careat , aut Spiritus sanctus non subsisteret ? Quin
et ipsi quoque affirmarunt , neque se ita sensisse unquam , sed
hypostasim eos intelligere idem esse cum essentia : unam autem ideo
sese hypostasim intelligere , partim quia Filius ex essentia Patris
sit , partim quia in tribus sit identitas naturae. Unam enim sese
Deitatem et unam naturam credere , neque aliam Patris, aliam Filii ,
aut Spiritus sancti esse naturam. Quinimo et illi qui eo crimine
postulati erant, quod tres hypostases inducerent, cum istis in eandem
sententiam convenerunt , vicissimque illi qui unam hypostasim
asseverarant , istorum interpretationi acquieverunt. " Et paulo
infra : „ Cum igitur istiusmodi illorum fuerit confessio ,
adhortamur vos , ne eos , qui ita confitentur talemque
interpretationem suae confessioni accommodant, vos temere condemnare
aut reiicere velitis , sed potius , admissa illorum excusatione,
recipiendos putetis : eos contra, qui talem confessionem non edunt
neque tali interpretatione in istis verbis utuntur , arcere vos
vellemus et adversari , ut suspectae mentis homines. Caeterum cum
illos tolerandos non censebitis, consuletis illis , qui recte
interpretantur et recte sentiunt , ne ulterior ulla inter vos
adhibeatur disquisitio , neque verborum pugnis studeatis ad nullam
prorsus utilitatem, sed sensus cogitationesque pietatis exhibere. Nam
qui ita affecti non sunt, sed tantummodo super istiusmodi voculis
contentiose rixantur, et aliud quippiam praeter quam quod Nicaeae
scriptum est, requirunt, hi profecto nihil aliud agunt, quam quod
proximis suis turbidam subversionem propinant ut inimici et
discordiarum schismatumque aemulatores. " Item : „Impietas
quidem modis omnibus abrogatur, licet eam variis verbis et
probabilibus argutiolis circumvestire quis tentet. Pietatem autem
colere iustum omnes confitentur , etsi peregrinis quibusdam vocibus
utantur, dummodo dicens piam sententiam teneat, illisque, quod in
animo habet, pie enunciet. " Rursumque post alia: „Itaque, si
verba isti haec veluti peregrina abiudicant, teneant sententiam,
secundum quam Synodus ita scripsit. Quod licet voces non ita in
scriptione reperiantur , sed , ut antea dictum est, ex scriptione
sententiam sortiantur, eamqne pronunciatae significant apud eos, qui
pietati aures integras conservarunt." Quis igitur hisce fide
digniorem aliam , aut clariorem doctrinam quaeret , non esse vocibus
attendendum , dummodo eandem sententiam exprimant, licet sermonis
articulatione multum varient ? Diiudicata amborum professione
perspectoque unanimi consensu, dictiones recepit, nihil haesitans
neque reformidans, et tamen pronunciationis sono sibi adversari
videbantur , nisi ipse cate sapienterque examinatas admisisset. Non
est, ait, certandum verbis in re non proficua , neque voculis
contendendum, ne quis turbida eversione potare proximum videatur, et
paci invidere et consulto schismata aucupari. Et ad hoc quidem
persuadendum laudabiliter non nemini satis superque fuisset viri
tanti vel sola reverentia, neque testimonium aliud bene dicenti
superadderet. Ego vero tibi et magnum inter Theologos Gregorium opus
hoc oeconomiae summis laudibus extollentem in medium proferam. Cum
enim sibi argumenta laudationis instituisset supra alios , vitae
genus et in sermonibus hominis vires , hoc inter illius laudes
potissimum commemorat; quod , ut illius verbis utar , „ambabus
partibus accitis leniter et benigne , verborumque sententia
diligenter et accurate perpensa, posteaquam concordes reperit nec,
quantum ad doctrinam, ullo modo inter se dissidentes, ita negotium
transegit, ut nominum usum concedens , rebus eos constringeret. Nam
cum essentia una , inquit, et tres hypostases a nobis pie docerentur
(quod alterum divinitatis naturam , alterum trium personarum
proprietates declarat), atque eodem quidem modo apud Latinos
intelligerentur , caeterum ob linguae illius angustiam et verborum
inopiam, hypostasim ab essentia distinguere non possent , eoque
factum esset , ut pro ea, ne tres substantias admittere viderentur ,
personarum vocabulum inducerent, quid tandem contigit? Res profecto
ridicula, vel potius miseranda. Diversae fidei speciem praebuit levis
illa et ieiuna de vocum sono altercatio. Hic deinde et Sabellismus ob
tres personas excogitatus est , et Arianismus ob tres hypostases,
quorum utrumque pertinax contendendi studium effinxerat. Quid postea
? Cum exigua res aliqua quotidie accederet, quae molestiam afferret
(molestiam enim contentio parit), eo tandem res adducta est , ut
periculum esset , ne orbis terrarum fines una cum syllabis
abrumperentur. Quae cum beatus ille vir et vere homo Dei magnusque
animarum dispensator , oculis auribusque usurparet, tam absurdam et a
ratione alienam verbi sectionem dissimulandam ac negligendam sibi non
putavit : verum medicinam morbo quamprimum adhibet. " Quapropter
his absolutis encomiorum plaustra congerit : „Hoc, " inquiens,
„diuturnis illis laboribus et sermonibus longe utilius est. Hoc
pervulgatis atque omni fama celebratis ipsius exiliis et fugis nihilo
inferius existimandum est. Hoc multis vigiliis et chameuniis
praestantius, quarum utilitas in his qui haec praestant defigitur nec
latius manat:" quae non adeo pusilla est, ut idem paulo ante
dixerat : „Nam his quoque qui nunc vivunt, haec actio doctrina esse
queat, si ipsum nobis imitandum proponemus. " Et his quidem, cui
a theologia cognomen est, magno Athanasio , ex sententia consensum ,
differentiae quae ex vocibus oritur, anteponendum esse suadenti
assensum praebet. Ego vero praeterea huncce Theologum in rebus etiam
aliis maioris momenti nominum diversitatem concedentem tibi ob oculos
exhibebo. Cum enim nonnullos intueretur, ob inscitiam Dei vocem de
vivifico sanctoque Spiritu refugientes, alia vero aliqua tribuentes ,
non minus eandem sententiam exprimens : „Turpe est , " inquit,
„turpe est et perabsurdum , dum animo valetis, ieiunos et minutos
vos praebere circa vocis sonum, et occulere thesaurum , quasi aliis
eum invidentes. Turpius autem nobis est eodem vitio teneri, quod
vobis obiicimus, atque cum anxiam vestram de minutis rebus
contentionem damnemus , literarum tamen minutias anxie urgere. "
Quapropter:
At
syllabas moleste fertis atque ad vocem impingitis, lapisque
offensionis et petra scandali hoc vobis efficitur. Nec mirum, cum
Christus quoque nonnullis scandalo fuerit, Humanus is quidem
affectus. Verum spiritualiter inter nos hanc controversiam
transigamus: fraternae potius charitatis studium, quam nostri amorem
prae nobis feramus. Vim divinitatis ac potentiam nobis date , et nos
vicissim divinitatis vocem vobis concedemus. Naturam aliis vocibus
quibus plus tribuitis, confiteamini: ac vos ut infirmos curabimus ,
nonnulla vobis grata et iucunda suffurantes. " Quid praeterea ?
Annon et magnum Basilium frustra criminantes incusat, laudibusque
extollit dispensationem illius , quae vix exprimi potest , et omnem
maleficis accusandi ansam praeripiens, simpliciores qui de eo non
recte sentiebant , laedi haud permittit ? „Ille enim, " ait,
divinus nempe magnusque Basilius , „pro recta doctrina sanctaeque
Trinitatis coniunctione et condeitate, aut si quo magis proprio et
perspicuo verbo res ea notari potest, non modo de throno, ad quem nec
ab initio quidem cupide prosiliit , exturbari ac deiici , sed etiam
exilio et morte atque ante mortem variis cruciatibus affici , prompto
alacrique animo tulisset , ac lucro potius quam periculo deputasset.
Hoc vero ita esse aperte declarant ea, quae et fecit et passus est:
ut qui etiam ob veritatis defensionem exilio multatus, nihil aliud
negotii susceperit, quam uni ex asseclis , ut se acceptis
pugillaribus sequeretur, imperaret. Caeterum sermones cum iudicio
disponere de Davidis ¹ ) consilio et sententia, necessarium esse
iudicabat, ac belli tempus et Haereticorum principatum aliquantisper
tolerare, quoad libertatis ac serenitatis tempus successisset,
linguaeque libertatem ac licentiam attulisset. Illi enim nudam et
apertam vocem de Spiritu sancto , quod Deus esset, arripere studebant
(quod quidem , tametsi verum erat , impium tamen illis atque improbo
impietatis antistiti videbatur) ; ut eum quidem cum theologica lingua
civitate pellerent, ipsi autem ecclesiam occuparent , eamque sceleris
sui propugnaculum efficerent , atque hinc deinde, velut ex arce
quadam , id omne quod reliquum erat, popularentur. At ille in aliis
quidem vocibus e scriptura petitis , testimoniisque minime dubiis
eandem vim habentibus necessariisque argumentis , adversarios ita
comprimebat , ut nullo modo repugnare ac contra niti possent : sed ,
quae maxima sermonis virtus et prudentia est , propriis vocibus
constringerentur : quemadmodum is liber, quem hoc argumento edidit ,
perspicue ostendet , in quo calamum quasi ex Spiritus pyxide movet.
Interim tamen propriam vocem usurpare differebat, tum ab ipsomet
Spiritu, tum a sinceris ipsius propugnatoribus illud in gratiae loco
petens, ne hoc suo consilio offenderentur ; nec committerent , ut dum
unam voculam mordicus retinere conarentur , propter inexplebilem
cupiditatem omnia perderent , convulsa nimirum turbulento tempore ac
distructa pietate. Ipsos enim nihil ex eo incommodi ac detrimenti
accepturos, si vocabula paulum immutarentur, modo aliis verbis eadem
docerentur : neque enim salutem nostram in verbis potius quam in
rebus consistere : quippe cum ne Iudaei quidem reiiciendi sint , si
ad aliquod tempus pro Christi voce vocem uncti sibi concedi
postulantes, in nostrum numerum atque ordinem ascribi velint. At
reipublicae non posse maiorem perniciem ac pestem afferri , quam si
ecclesia ab haereticis occuparetur. " Haec de magno Basilio
adstipulans Gregorius cognomento Theologus, assensuw a se magno
Athanasio exhibitum confirmat. Maximus autem, vere maximus ad Pyrrhum
Presbyterum scribens, inter alia dicit : „Neque enim voces nihil
significantes simpliciter afferimus, sed sententias vocibus
exprimimus. Quam ob causam voces saepenumero deiloquos Patres reperi
concedentes , sententias nullo modo, quod non in syllabis sed
sententiis et rebus salutis nostrae mysterium existit : illud etenim
faciebant , pacis curam gerentes , hoc , animos virtute confirmantes.
" Sed vide praeterea sanctum magnumque Basilium, quanam ille
ratione consona symmystis Spiritus presbyteris scribens pacifice
suggerit : Haec sunt. Magna est inclinatio temporis ad ecclesiarum
eversioncm. Atque id iam diu quidem est cum intelleximus. Aedificatio
autem ecclesiae, erratorum correctio, erga fratres, si infirmiores
sunt, consensus quidam humanitatis plenus, si recte valeant,
propugnatio ipsorum salutis , plane nulla, ac ne praesidium quidem ,
quod aut praesentem morbum curare queat aut impendentem propulsare.
Omninoque similis iam est ecclesiae status , ut similitudine utar,
quamvis vilior videri possit, evidenti tamen, veteri vestimento, quod
vel levi de causa facile discinditur, pristinam vero soliditatem
recuperare nullo pacto potest. Igitur in tali tempore , magno studio
magnaque diligentia opus est in quibusdam ecclesiis iuvandis :
iuvabuntur autem , si quae nunc divulsa sunt , coniungantur :
coniungentur , si quibus in rebus nullum animabus detrimentum
afferimus , voluerimus nos infirmioribus accommodare et obsequi.
Quoniam igitur multorum ora sese adversus Spiritum sanctum aperuerunt
, multorumque linguae ad iaciendum in illum blasphemias se acuerunt,
optimum factu esse ducimus , ut quantum in vobis est , blasphemorum
numerum minuatis et ad paucos redigatis : atque eos qui Spiritum
sanctum creaturam esse negant, in communionem recipiatis , „ut soli
relinquantur blasphemi. " Et post pauca: „Ergo nihil ultra
quaeramus, sed fratribus qui nobiscum coire societatem volunt, fidem
quae Nicaeae sancita est proponamus, ac si in ea conveniant, illud
quoque exigamus, Spiritum sanctum neque creaturam dici oportere,
neque eos qui dicunt, in communionem ipsis esse recipiendos. Nihil
aliud est , quod praeterea nobis inquirendum censeam. Persuasi enim
mihi, si quid etiam est , quoad ampliorem evidentiam addito opus sit,
id frequenti collationi minimaeque contentiosae inter nos
exercitationi daturum esse Dominum , quia ipsum diligentibus omnia
cooperantur in bonum. " Huic consona et divinus plane Gregorius
praescribit prima Oratione de Pace , in qua ipso statim prooemio
exorditur : „Linguam meam solvit alacritas, legemque humanam
propter Spiritus legem contemno. Nec segniorem, " inquiens ,
„quemquam esse debere, quam par sit, nec ferventiorem: ita ut vel
ob levitatem ad omnes se aggreget, vel ob temeritatem et insolentiam
ab omnibus se removeat : aeque enim et iners segnities est , et
mobilitas atque inconstantia a societate et communione aliena : verum
ubi aperte se prodit impietas , tum vero nobis faciendum esse, ut
adversus ignem et ferrum et tempora et principes ac denique prius
adversus omnia cominus feramur , quam ut mali fermenti participes
efficiamur , ac male affectis assentiamur. At cum suspicio sola
animum nostrum male habet timorque nullis certis argumentis innixus ,
tum vero lenitatem potius quam celeritatem , et indulgentem
demissionem potius quam arrogantiam et contumaciam adhibere convenit
: multoque melius et conducibilius est , ut in communi corpore
manentes , mutuo nos ipsos tanquam alii aliorum membra, corrigamus
atque corrigamur, quam ut praeiudicio per secessionem facto , et
auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni
et non fratres correctionem imperemus." Idem in theologia magnus
Gregorius tertia Oratione de Pace, cuius principium : „Pax amica ,
non re dumtaxat, sed nomine quoque ipso iucunda , " haec in
progressu Orationis habet: „Quid haec committimus , fratres, et
quamdiu committemus ? Quando ab hac crapula emergemus aut hanc
oculorum lemam detrahemus, atque ad veritatis lucem suspiciemus ?
Quae haec caligo est ? Quis hic nocturnus conflictus ? Quae haec
tempestas , amicos ab hostibus non internoscens ? Cur vicinis nostris
opprobrium facti sumus , subsannatio et derisio his, qui in circuitu
nostro sunt ? Quodnam hoc tam obnixum mali studium ? Quid tam
immortali labore fatigamur? Quid autem dico fatigamur ? Imo ex ipso
malo, ut furiosi solent, robur comparamus, et cum absumimur ,
gaudemus ; nec usquam est ratio nec amicus nec socius nec medicus ,
qui morbum vel medicamentis pellat vel amputet , nec opitulator
Angelus , nec Deus : verum praeter alia , Dei quoque benignitatem
nobis praeclusimus. Ut quid, Domine, recessisti longe ? Quomodo
averteris in finem ? Quando nos visitabis ? Quonam haec
progredientur, et ubi consistent ? Equidem vereor , ne praesens rerum
status ignis illius in expectatione positi fumus quidam sit : ne his
Antichristus superveniat , ac nostros lapsus et morbos in principatus
sui oссаsionem arripiat : nec enim, opinor, sanos adorietur, nec
charitate septos et munitos." Et paucis interiectis : „Quaenam
ne quaerenda quidem omnino sunt, quaenam mediocriter, quaenam
contentiosis hominibus concedenda, et reliquenda quoquo modo tandem
se habeant, utpote nullum doctrinae nostrae detrimentum afferentia ?
Quaenam fidei soli donanda ? Quaenam etiam ratiocinationibus ? Pro
quibus denique alacriter pugnandum sit, rationibus tamen , non ferro
atque armis ? Nam adversas quoque manus attollere , prorsus a causa
nostra alienum est, atque ad eos, qui nobis infensi sunt,
abiiciendum. Non unam hanc pietatis regulam nobis propositam esse
ducemus , ut Patrem , Filium, et Spiritum sanctum , unam in tribus
personis deitatem et potentiam adoremus , nihil supercolentes nec sub
colentes ; (libet enim nonnihil eos imitari , qui in his rebus sciti
ac solertes sunt ; alterum enim fieri non potest , alterum nefarium
et impium est;) nec magnitudinem unam per nominum novitatem
discindentes ? nec enim quicquam se ipso maius aut minus est. Hoc
quippe posito et constituto, caeteris etiam in rebus consentiemus,
saltem qui eandem Trinitatem colimus, atque eiusdem pene dogmatis et
corporis sumus, ac superfluos et inutiles quaestionum huiusce
tempestatis stolones ac deflexus, tanquam communem quendam morbum
exscindemus ac de medio tollemus. " Sed documenta Ecclesiae
luminum, quibus, ut videntur , admonent , vocum differentias
negligendas esse, cum sententiae unus consensus , inter nationes et
viros a Christo communi nomine compellatos , intercedit , tot ac
talia, immo neque tot , cum et alia aliorum permulta sint , quae ob
prolixitatem nimiam non exscribimus .
XI.
Verumtamen cum magni Athanasii monitum reliquis praepositum sit ,
considerandum est a nobis , quaenam esset differentia inter vocem ,
ob quam scandalum nos atque Italos turbans suscitatum est , et earum
vocum vim , quibus angelis compar hic Athanasius profligato dissidio
ecclesias reconciliavit; et , quod non sine admiratione dicitur , non
aliarum , sed harum nationum et ecclesiarum, de quibus nos sermonem
instituimus. Namque eos unam hypostasim , nostros tres in Triade
asserere, dogmatum eamque maximam differentiam importare videbatur.
Sabellianismus etenim vel Arianismus, quod suspicabatur, erat. Sed
prudens hic animarum curator non ad voculas , sed ad sententiam
mentem intendens , tot enunciavit et scripsit, quot supra designata
sunt. Hic vero , qui absque contentione et rixa res peragunt , multum
ad conciliandam pacem dictio confert , hocque deprehendere possunt,
attentius negotium diiudicare non recusantes, quas voces illae, dum
de Triade ageretur, vires habebant, quarum pronunciationem contemnens
, sententiam ad pacandas Ecclesias arripuit , cui ab immortalitate
nomen est, et quo discrimine disiunguntur hae, pro quibus nunc eaedem
ecclesiae in sui odium fere inexpiabile inflammantur. Namque ibi
dogma videbatur comprobatum a Patribus, et indubitatae certaeque
notae in Ecclesia, dimoveri. (Quis enim id temporis unam essentiam et
tres hypostases in sancta Triade audiens, hypostaseos et essentiae
discrimen non agnoscebat ?) at hic nemo unquam ex nostris Theologis
affirmavit , „Procedere" , quod ex Deo essentialiter spiratum
esse innuit , progredi vero , provenire effundique et emitti aliud
quidpiam notare , quam essentialiter esse Spiritum ex Patre.
Nihilominus essentiae atque hypostasis differentia nulli ex iis qui
tum erant , controversa , divinus Athanasius differentiam
differentiam apprehendi concessit , apud quos differentia semel esse
innotuerat et invaluerat propter linguae abundantiam ; quorum vero
linguam propter sui inopiam peculiarem earum vocum usum induxisse
cognoverat, cum illis pacate fraterneque se gerens , vocum sententiam
investigabat , et prolationis sonum minime curans , intentionis
fructum decerpebat , opus plane molitus viri Christum aemulantis ,
angularem lapidem, qui disiuncta colligavit copulavitque. Et ibi,
quid interrogati ab eodem Itali responderunt ? Hypostasim dicimus,
idem' esse hypostasim et essentiam existimantes , unam vero tenemus,
quod ex essentia Patris Filius est, et propter eandem naturam. Aequo
animo Sanctus responsionem admisit , et , quod apud nos erat
decretum, essentiae et hypostasis discrimen negligens , cum
sententiae concordassent , ecclesiarum unionem pie perfecit. Hic
autem cum nullum a Patribus asseratur discrimen in explicando ,
naturaliter et essentialiter Spiritum esse ex Deo, in vocibus hisce
„procedere , progredi, effundi" (namque una omnes
essentialiter esse ex Deo Spiritum notant), iuniores theologi, et, ut
sibi videntur, Patribus dogmatistae securiores, ex se ipsis
differentias confingunt ; et fictis hisce differentiis cum Romana
Ecclesia contendente, ex Patre et Filio dici Spiritum , quod opinatur
nullum discrimen esse , sive dicas ex Patre et Filio Spiritum sanctum
progredi , sive ex Patre et Filio effundi et provenire , sive ex
Patre et Filio illum procedere , cum voces hae universae,
essentialiter esse Spiritum ex Deo et Patre significent,
reconciliationem respuunt. Et unum hoc potissimam dissidii causam
statuentes, duas scilicet causas esse Patrem et Filium, si quis ex
Patre et Filio dicat Spiritum sanctum procedere , omnibus reliquis
sententiam hanc oppugnantes aures substringunt. Itali siquidem non
tantum illius, procedere , et progredi, provenire et effundi
indifferens quantum ad sententiam, ad significandum , essentialiter
esse Spiritum ex Deo , respondentes proponunt, se nempe non duas
Spiritus causas asserere, quod apud nos Graecos in confesso sit, duas
esse causas Spiritus , dum asseritur ex Patre et Filio Spiritum
progredi et provenire. Quin immo et magni Basilii theologicam illam
sententiam, in huius Orationis exordio appositam , omnia insinuantem
quae Filii sunt , ad primam causam Patrem referri, tanquam validum
firmamentum propriae responsionis collocantes , non duas processionis
causas dicere contendunt, quod magno Basilio auctore, quidquid a
Filio dicitur esse, in primam causam Patrem reducitur. Latini itaque
non absque ratione , ita responsionibus comparatis , ecclesiasticam
pacem ambiunt : sed sectatores schismatis, ad nullum ex illis , quae
cum ratione proponuntur, animum advertunt. Et tamen divinissimus
Athanasius Romanae Ecclesiae filios, unam hypostasim asseverantes
Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Filius esset, et propter
unitatem naturae, et uti pie sentientes complexus et uti orthodoxos
exosculatus est. Quis Ieremias hoc temporis ploraret et plangeret ,
non ut ille super turrium et murorum disiectu antiquae Ierusalem ,
sed super vastitate atque direptione filiarum nostrae Ierusalem,
ecclesiarum nempe subversione , quas in perditionem rapinamque Agaris
nepos exposuit , nullam aliam ob causam quam solum ob hoc ecclesiarum
dissidium. Sed heus tu , qui zelum Athanasii , quod utinam nunquam
tibi arrogasses , superas. Athanasius Romanam ecclesiam , unam
hypostasim dicentem, Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Filius
est , et propter unam naturam, in communionem recipit, et tu hanc
eandem ecclesiam reiicis, ex Patre et Filio asserentem Spiritum
procedere , quod teneat nullum discrimen esse , sive dicas ex Patre
et Filio eum progredi et provenire , sive ex Patre et Filio procedere
, propter voces unum idemque significantes, quae universae in his
communiter innuunt, essentialiter ex Deo Spiritum esse : praetereaque
quod magno Basilio credunt dicenti: „Quidquid ex Filio dicitur esse
, in primam causam Patrem reducitur , " quod ad duo principia
evertenda unumque stabiliendum Sanctus iste, ut plane manifestum est
, enunciavit ? Tu porro si magnum non dignoscis Basilium, in quibus
dicit, quod a Filio esse dicitur, ad primam causam relationem habere,
astruentem duorum principiorum amolitionem , et unius considerationem
insinuantem, accurate mentem dictis Sancti figens , actutum ad eorum
dignotionem perveneris. Attento itaque sis animo. Magnus Basilius pro
Spiritu sancto adversus Eunomium Spiritus hostem decertans, non illi
contradicit asserenti, ex Filio esse Spiritum, et nihilominus si
Sanctus ex Filio esse Spiritum non admitteret , forte inde magis ac
magis os effraene Eunomii obturasset, cum posset dicere: Quanam
ratione , Eunomi , audes dicere, ex Filio esse Spiritum sanctum, qui
ex solo Patre est ? Sed pessimo Deique hosti contradicit, quod ille
ex solo Filio Spiritum esse statueret. Hoc enim innuit dicens :
„Quomodo itaque causam Spiritus unigenito soli vindicat ?"
Quod autem duo principia apertissime inferret, quod ab Eunomio
dicebatur, ex Patre solum Filium esse decernente , et Spiritum ex
Filio solum , statim Sanctus subdit : „Si itaque duo principia sibi
contraria inducens haec ait, " Eunomius scilicet , „cum
Manichaeo atque Marcione conteretur, si vero ab una, quae sunt,
appendet , quod a Filio factum asseritur , ad primam causam
relationem habet." Anne est hoc manifestius, unum principium et
causam unam inducens , cum quis ex Filio dicit Spiritum esse ? Cum
Sanctus ad stabiliendum illud, quae sunt, ex uno dependere principio,
illud assumat, ad primam causam relationem habere, quod a Filio esse
dicitur. XII. Verumtamen cum nonnulli hic quoque, quemadmodum et in
plerisque aliis , impudenter satis praesumunt, magni Basilii verba in
crimen adducere , dicentes ea de creaturis et non de Spiritu
enunciata esse, propter verbum „factum" . Quod enim a Filio
factum est , quomodo Spiritus fuerit , qui neque factus est neque
productus ? Sed dedecore suffundantur hi, qui adeo manifeste lumen
Ecclesiae ac Doctorem criminantur. Et quidem , si , quod a Filio
factum esse dicitur , Sanctus de creaturis enunciavit , orationem
accusent. Sed intelligant de Spiritu sermonem esse , cum in textu
illo universo nullius alius mentio fiat, nisi de ipsa Spiritus
hypostasi. Quodsi dictionem , quae creaturas respicit , malitiose
arripientes , ad perditam de industria contradictionem veniunt,
intelligant, Eunomii intentioni Sanctum respondentem , dictionem
illam usurpasse, quasi diceret: Etiam si creatura Filii esset
Spiritus , ut tu in quis Eunomi, non soli unigenito causa illius
appingenda esset, quod nulla operatio Filii est a Patre abscissa, et
quod a Filio fieri dicitur, ad primam causam relationem habet. Et
haec quidem, quod amplissima sit Basilii auctoritas, hunc in modum,
quae ad causam Spiritus attinent , explanantis , abunde dicta esse
videntur , ad stabiliendum , non intelligi duas causas Patrem et
Filium Spiritus , cum quis ex Patre et Filio Spiritum sanctum esse
affirmat.
XIII.
Cum vero pro responsione Italorum oratio proponat dictionis
„procedere " compares vires cum illis , „provenire “ , et
„progredi " , digerantur hic a me dicta Sanctorum , quibus
innotescat, non tantum processionis nomen, sed et alias quasdam
dictiones apertissime , et sine ullo velamine de ipsa ex Patre
essentiali Spiritus existentia assumi. Statim enim magnus Basilius in
septimo ad Amphilochium Capite inter alias multas dictiones , quibus
Spiritus cum Patre et Filio communionem exponit, haec quoque addit :
„Neque hinc solum naturalis communionis demonstratio , sed etiam
quod ex Deo esse dicitur, non ut omnia ex Deo, sed veluti ex Patre,
egressus, non genitus ut Filius , sed ut Spiritus oris eius. Hisce
familiaritas et connexio aperitur, sed modus existentiae silentio
involvitur. " Eritque ne mortalium cuiquam obscurum , in hisce
dictionem, „ egredi Spiritum ex Deo non genitum ut Filium, sed ut
Spiritum oris eius , " ex Patre essentialem et naturalem ipsius
existentiam connotari ? Magnus et admirandorum effector Gregorius
Neocaesariensis episcopus Oratione , cuius principium : „Inimicissimi
et alieni ab Apostolica confessione sunt , qui Filium ex iis , quae
non extant , asserunt ," inquit: „Domini Pater principium est
, ab aeterno eum generans , et Dominus est prototypus Spiritus. "
Et post pauca ibidem : „Ingenitus cum sit Pater , genitus vero ex
Patre Filius , et Spiritus ex essentia Patris per Filium sempiterne
emissus" . Quis in dubium verterit, „ emissus" hoc in
loco non tantae esse virtutis, ad essentialem Spiritus existentiam
commontrandam , quantam haberet, si appositum fuisset „procedens"
? Theologus Gregorius nonnullis suarum scriptionum locis : „Audis
generationem ? modum ne curiosius inquiras. Audis Spiritum ex Patre
progredi ? rationem ne anxio studio perscruteris. Quodsi Filii
generationem et Spiritus progressum solicitus exterebras, ego quoque
a te pervestigabo animae et corporis coniunctionem et temperamentum.
" Quis hic audiens, Spiritum „ progredi" a Patre, aliud
dictionem notare existimabit, quam illud idem , si loco illius
substitutum fuisset „procedere " , ipsam scilicet ex Patre
essentialem et naturalem Spiritus existentiam ? Idem Oratione ad
Heronem Philosophum ait : „Quin pietatis nostrae doctrinam
praescribe , sic nos instituens , ut unum Deum in genitum agnoscamus
Patrem , unum item genitum Dominum, Filium, unum denique Spiritum
sanctum provenientem ex Patre aut etiam prodeuntem. " Quis hic
ex his verbis erutam sententiam in alium sensum detorquebit , ut
dicat , aliud innuere „ progredi , et prodire ex Patre" , quam
illud ipsum , quod appositum „procedere" significaret ? Idem
in aliis dicit : „Proprium Patris est, non esse genitum , Filii
generatio , Spiritus emissio : " Aliud ne hic sibi „emissio "
notabit , aliud „processio" ?
XIV.
Sed enim cnm manifestationem Spiritus ex Patre essentialis
existentiae , non una sola voce „processionis", sed aliis iam
adductis significari , veluti certum atque indubitatum probavimus,
eos qui haec nostra Commentaria legent, oramus, allatarum scriptoque
traditarum auctoritatum sententiam recta mente sinceraque, et minime
contentiosa suscipere, ut plerique nostri progenitores, qui tanquam
rem eximiam ecclesiarum dissensionem procurantes , processionem
tantummodo essentialem Spiritus existentiam significare tradebant,
reliquas alias dictiones ad distributionem donorum denotandam
assumptas fuisse. Illi quippe, ne, cum in scriptis Sanctorum
reperiatur Spiritus proveniens et ex Filio progrediens et emissus,
intelligeretur essentialiter ipsum existere et ex Filio , indeque via
sterneretur quaedam ad pacem ineundam peroptantibus Ecclesiae
abscissa copulare , differentias dictionum non in veris et decentibus
sententiis, sed callidis et captiosis et indecentibus confingebant.
Quibus aperte Patribus, qui res theologice pertractatas et iam
adductas vulgaverant, contradicebant, detrimenti loco habentes,
fratres lucrari , quos doctorum ecclesiae monita ad nostram
societatem accersunt: dum admonent, differentias in vocibus esse a
nobis negligendas, cum secundum sententiam in unum fratres
conveniunt. Vos porro , quos supra oratio rogavit, ut recta mente
sinceraque dictarum auctoritatum nobisque in scripto traditarum
sententiam accipiatis , percepto , „progredi, provenire, et emitti"
de Spiritu ex Patre asserta, eandem vim habere atque „procedere"
: et haec eadem, „progredi" nempe, „provenire" et
„emitti" in scriptis reperiri de eodem Spiritu ex Filio,
sententiam ferte neutram in partem propensi, an aliquid vestrorum
Doctorum monitis indignum peractum est ab iis , qui Romanae ecclesiae
pacem complexi sunt , procedere asseverantis Spiritum ex Patre et
Filio , et respondentis non probare duas Spiritus causas , Patrem et
Filium; quod fidem adhibeat magno Basilio tradenti: „ Quidquid a
Filio esse dicitur, ad primam causam Patrem referri." Clarum
etenim est , si dicens ex Patre et Filio illum procedere, duas
Spiritus causas dicit Patrem et Filium , dicentem etiam ex Patre et
Filio provenire , progredi , aut emitti illum , ex duabus causis
illum et progredi et provenire et emitti dicere. Sed nemo dummodo
pietatem in pectore gerit , ex duabus causis aut provenire aut
progredi aut emitti dicet. Et quidem a Romanis in fidei Symbolo
dictionis additionem, cum iam facta sit, non bene factam esse dixero
? bonum haud dicendum est, quidquid fratribus dissidium affert. Mihi
quoque tecum haec dicenti convenit. Verumtamen cum dictionis huiusce
additio suo sensu pietatem nobis traditam nullatenus vulneret (neque
enim unum essentiae , neque trinum hypostaseon laedit) , fratribus
veniam do, et dictionis additionem praeteriens , consentientem
sententiam arripio , discipulusque efficior eorum Doctorum , qui in
dictionibus discordantias negligentes , ob consensionem sententiae
pacem amplectebantur.
XV.
Sat scio te rursum contradictionibus studentem , ingerere, et quomodo
proprietatum confusionem non introducet, qui asserit , procedere
Spiritum et ex Filio ? Ego tibi scripto traditis auctoritatibus ,
Triadis propriissimas proprietates tria haec nomina esse , Patrem ,
Filium et Spiritum commonstrans, tuam hanc contradictionem convellam.
Etenim si vera proprietas Spiritus hoc ipsum est, non esse eum Patrem
neque Filium, sed tantummodo Spiritum , et Spiritum Patris et Filii ,
poteris hinc accurate dignoscere , ea ratione qua Spiritus Patris ,
et Spiritus Filii sanctus Spiritus dicitur, et hypostaseon
proprietates non confunduntur , eadem cum a nobis ex Patre procedere
dicitur , et a Romanis ex Patre et Filio, inconfusum proprietatum
conservari. At quaenam sunt huiusce proprietatis scripta testimonia ?
Nyssenus secunda adversus Eunomium Oratione : „Hypostaseon"
ait, „proprietas apertam et inconfusam efficit personarum
distinctionem , Patris , inquam , et Filii et Spiritus sancti: his
enim compellationibus non naturarum discrimen edocemur , sed solas
hypostaseon exploratas proprietates. " Chrysostomus in uno
suorum Sermonum haec inquit : „ Proprietatem enim cum dixero,
Patrem Patrem intelligito, et Filium Filium, et Spiritum sanctum
Spiritum sanctum. Hae enim proprietates non convertuntur. Nam non
potest Pater Filius esse, aut Filius Pater , aut Spiritus sanctus
Pater aut Filius. " Et Abbas Theodorus Philosophus : „Haec
tria nihilo inter sese discordant, nisi solummodo proprietate, hunc
scilicet esse Patrem , hunc Filium , illum Spiritum sanctum. "
XVI.
Visne et aliud nunc in examen proponere? Ait, „ effundi, progredi,
emanare," et similia, etsi in nonnullis locis reperiuntur de
Spiritu asserta ex Patre , essentialem indicant et naturalem illius
ex Patre existentiam ; non aeque vero, cum ea dicuntur ex Filio,
inferunt naturaliter et essentialiter Spiritum esse ex Filio , sed ex
eo spiritalium munerum distributionem. Dic sodes, quis ex Patribus id
asseruit ? Interroganti mihi responde : neque enim simpliciter ea
quae ad rationem dogmatis conferunt, assumere cuicunque, ut
allubescit, conceditur, sed ut Theologi Patres tradiderunt. Et hoc
neque simpliciter prolatum est, neque exiguum continet discrimen, si
ex Patre effundi Spiritum et provenire et emanare ex ipso , esse
essentialiter Spiritum significant manifesto, ex Filio vero effundi
et provenire et emanare, in aliam quandam sententiam trahas . Etenim
si quae erat in his differentia, quomodo silentio involuta est ab
iis, qui quam exactissime examinarunt non tantum ea quae summam
dogmatis respiciunt , sed et alia multo his minutiora, quae utcunque
neglecta laedere negotium videbantur? Primum itaque respondeto mihi
quaerenti, si quid simile tibi suppetit dicendum : postea suadenti
monentique credito, in dogmatis dictionibus, de quibus Patres
discrimen nullum tradiderunt , non esse adeo temere et sine examine a
temetipso discrimen tradendum. Huius vero discriminis commentum
praeter rem esse cognoscetur a te , dummodo affectu vacuus
percurreris , quae in medium afferam dicta ; et ita se habent. In
actis Nicaenae primae Synodi, quibus Patres Philosopho per Leontium
Episcopum responderunt , dictorum principium est : „Illud etiam,
amice Philosophe, considerandum est, quod superest huius veritatis. "
In illis inquam reperitur : „ Spiritus sanctus procedens quidem ex
Patre , proprius vero Filii et ex ipso exiliens. " Quid tibi hoc
in loco illud, „ex Filio exilire", videtur ? essentialiter ne
videtur exilire , vel sine essentia ? Nescio , an aliquis tantum
ausus fuerit , ut absque essentia dicat. Quodsi cum essentia, utique
et in hypostasi, cum quod essentialiter , omnino et in hypostasi
emanat. Essentialiter vero et in hypostasi exilire ex Filio , quid
aliud fuerit, quam essentialiter esse ex ipso ? Quodsi testimonio
indiges , quomodo Spiritus emanatio sive effluxus essentialis est et
in hypostasi , percurre magni Basilii dictum , quod ille Oratione de
Spiritu , cuius principium est: „Recordemur omnis anima de divinis
quaerens," digessit. Quae enim ibi ponuntur, non alia ratione
Spiritus effluxum significant. „Spiritus sanctus nihil in se ipso
adscititium habet , sed ab aeterno omnia possidet, ut Spiritus Dei et
ex ipso apparens , sui causam eum habens, ut sui ipsius fontem ,
indeque emanans , fons vero ipse praedictorum bonorum. Sed ipse
quidem ex Deo effluens in hypostasi, quae vero ex eo effluunt,
operationes ipsius sunt. " Vides, quo pacto Spiritus effluxus
enhypostatus dictus est ? Et Spiritus in hypostasi effluxus sive
emanatio (nihil enim refert, sive effluxum sive emanationem dixeris)
hoc adeo aestimabili scripto testimonio constabilitur. Sanctus
Cyrillus Oratione ad Nestorium , cuius principium: „Servatore
nostro palam edicente , qui amat patrem et matrem super me , non est
me dignus , " inquit: „Licet sit in hypostasi Spiritus propria
, et iam intelligatur secundum se ipsum, qua Spiritus est et non
Filius, verumtamen non est alienus ab eo; Spiritus enim veritatis
appellatus est , et est Christus veritas , et effunditur ab ipso
eadem, qua et a Patre ratione." Quid hic ais ? Videturne tibi,
de essentiali existentia Spiritus ex Filio sermonem haberi, cum
Sanctus dicit, effundi Spiritum a Filio aeque atque effunditur ab
ipso Patre, an vero de donorum dispensatione ? Idem libro secundo
Thesaurorum, sermone cuius illa epigraphe est, „Ex essentia Patris
et Filii Spiritum sanctum esse," ait : „Cum itaque Spiritus
sanctus ad nos accedens, conformes nos efficit Deo , progreditur vero
et ex Patre et Filio , manifestum est, illum divinae essentiae esse ,
essentialiter in ipsa et ex ipsa progredientem. Quemadmodum nempe et
ex humano ore flatus excurrens. Licet pusillum, nec tantae dignitatis
exemplum sit. Super enim omnia Deus est. " Considera hic quoque,
quomodo scribat sanctissimus Cyrillus : „ Progreditur Spiritus ex
Patre et Filio , " et intellige , essentialiter eum progredi et
ex Filio, cum et essentialiter prodeat etiam ex Patre. Et „profundi"
quidem , „progredi" , et „emanare" , atque similia
essentialem Spiritus ex Patre et Filio existentiam denotare , iam
dictis , ut puto, testimoniis satis abundeque demonstratum est.
XVII.
Quod vero consideratione dignum duco , id nunc tradam orationi.
„Progreditur, " dixit Sanctus , „Spiritus ex Patre et Filio
," et duarum harum hypostaseon Patris et Filii mentionem fecit;
tum ne quis per has duas hypostases , duas Spiritus causas inferri
suspicaretur , statim subiunxit , „ illum divinae esse essentiae ,
essentialiter in ipsa et ex ipsa provenientem; " in singulari
numero efferens , nihil aliud prorsus ostendit , quam , cum ex Patre
et Filio diceret Spiritum , non tanquam ex duabus causis eum
asserere. Adhuc etiam manifestius rursus demonstravit , non esse duas
Spiritus causas, cum ille ex Patre et Filio progreditur, dum subdit:
quemad modum nempe et ex humano ore flatus excurrens." Cum enim
antea dixisset, „ex Patre et Filio progredi Spiritum," non
adnexuit inductioni , quemadmodum ex humanis oribus , sed „ ex
humano ore, " numero singulari, eiusdem unionis speciem
exhibens, dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur. Hoc idem aliud
magni Basilii dictum scriptum tibi confirmabit. Hic namque in uno
Capite, cuius inscriptio : „Divinam naturam esse Spiritum, "
tradit: „Spiritus enim cum viventi Verbo in eodem ordine collocatur
ad creandum , viva virtus , et natura divina, ineffabilis , ex
ineffabili ore existens ineffabili modo , et per inflatum in hominem
missa, quae secundum corporeum a Christo typum ostensum , rursus ab
eo per inflatum restituta. Concurrere enim debet cum prima novitate ,
ea quae nunc fit innovatio. Et concursum expressit sufflans , idem
ille existens, qui a principio insufflavit, idemque , per quem Deus
inflatum elargitus est, tum quidem cum anima, nunc vero in animam. "
Sed quomodo praesens Magni Basilii dictum expositam unionis speciem
constabiliat, infra dicemus. Nunc vero prorsus dignoscere poteris ,
dilectissime, ex iam adductis verbis, quae multus hic magnusque
Basilius de inflatu enunciavit, qui tempore schismatis Romanis
adversabantur , fratres nostros contentiose ut plurimum, nec veritati
attendentes , adversus eos contradictionem molitos fuisse. Iam enim
magnus hic multusque in rebus theologicis Basilius inflari dicit
Spiritum a Servatore discipulis, non ut donum illi aliquod
determinatum acciperent, quemadmodum omnes, qui tempore schismatis
erant, exposuere, sed ut totus ipse Spiritus in illis habitualiter
inhabitaret, veluti postmodum omni credenti eadem habitualis sancti
Spiritus inhabitatio ingeritur , si ineffabiliter et supra rationem
omnem universam Triadem in singulis fidelibus credimus inhabitare.
XVIII.
Quodsi nonnullorum aures offendit tempore futuro promissus apostolis
Spiritus adventus, sciant propter adventum Spiritus in corporea
specie ignitarum linguarum, in evangeliis factam Servatoris
promissionem: „Namque oportebat, " inquit, cui a theologia
cognomen est, et ipsum corporeo modo apparere" . Et nullum
determinatum donum similem inflatum fuisse , sed tantum totius
Spiritus habitualem inhabitationem, si attente dictum consideres ,
etiam ex illius expositione comperies, Sanctum dicere, inflatum illum
illius Spiritus esse, qui est cum viventi Verbo in eodem ordine
collocatus ad creandum: namque nemo dicet, donum spiritale in eodem
cum Verbo ordine collocari ad creandum. Sed de inflatu oratio hic
interea interposita est , ad demonstrandum, aliter a Patribus
Theologis sententiam illius expositam fuisse , et aliter ab iis, qui
postmodum non bene affecti fuerunt unioni cum Romana ecclesia.
XIX.
Series vero orationis expostulat , ut notitia unionis Patris et Filii
, dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur, contradatur. Et iamiam
ea commemorabitur. Magnus Basilius nunc vocat Spiritum hunc divinam
naturam , ineffabilem , ex ineffabili ore comparentem , unum ,
inquiens , os esse , ex quo Spiritus , et non duo ; nunc vero
paululum progressus , non alium esse dicit eum, qui discipulis
inflaverat, sed eum ipsum, per quem Deus antiquitus homini primum
creato inflatum contradidit. Et cum dicit, non alium esse qui
inflavit Apostolis, sed eum ipsum, per quem primum homini Deus
inflavit, divinarum personarum notitiam certam atque indubitatam
expressit , et Dei et Patris , ex quo inflatus , et Dei et Filii per
quem inflatus ; et quod inde indicatur est , non quidquid ex Patre
per Filium dicitur de Spiritu, tanquam ex duabus causis dici. Hoc
enim in fine octavi ad Amphilochium capitis Sanctus innuit illis :
„Per Filium vox primariae causae confessionem continet. " Sed
auctoritatem illam iisdem verbis rursus hic recensere non gravabor ,
ad confirmandum, satis patere unionem Patris et Filii , quod ex Patre
datur per Filium , quam magnus Athanasius Oratione quarta adversus
Arianos , cuius principium : „Ariani statuentes defectores sese
praevaricatores que veritatis exhibere, " expressit in hunc
modum: „Elargiente Patre gratiam et pacem, eam et Filius elargitur
: una enim eademque gratia est , ex Patre in Filio , uti est unum
lumen solis et radii , et illuminatio solis per radium est. Propterea
et Paulus ad Thessalonicenses scribens , Ipse Deus et Pater noster,
et Dominus Iesus Christus dirigat viam nostram ad vos, unitatem
Patris et Filii conservavit : neque enim dixit, dirigant, quasi a
duobus id concederetur, ab hoc et ab hoc, sed dirigat, ut ostenderet
, eam a Patre per Filium tradi. " Hac ratione itaque dictis
horum praecipuorum Patrum, Athanasii et Basilii, unitate palam
illucescente Patris et Filii , ut nulli concedatur ex expositione
tradita opinari, ex duabus causis esse, quidquid ex Patre per Filium
, sive de creatione sermo sit per Filium ex Patre, sive de rerum
creatarum providentia per Filium ex Patre , sive de donorum
traditione per Filium ex Patre. Quid reponeret quispiam, cum
innumeris scripturarum locis invenit, Spiritum sanctum ex Patre per
Filium habere esse, et ex Patre per Filium existere , et ex Patre per
Filium effundi , et ex Patre per Filium procedere ? Et dictas
Sanctorum auctoritates in voce, „per Filium", abunde
confirmasse unitatem illius cum Patre , cum vox ea primariae causae
confessionem contineat, nemo, ut opinor, dubitabit, nisi ille talis
sit, qui prorsus nullo timore percellitur, et pudore deposito
inverecunde apertissimis scripturis adversatur. XX. Verumenimvero et
ipsam communem pietatis nostrae notionem hoc idem nobis suggerere ,
non erit comprehensu difficile. Ubicunque enim „per Filium"
accipitur, nisi pro naturali et essentiali cum Patre unione Filii,
secundum apparentem ex „Per" praepositione confessionem
primariae causae, intelligere quis velit, erit prorsus necessarium,
in usum ministerialis cogitationis assumere. Sed quando communis
nostrae pietatis notio in similem sententiam accipi illud „per
Filium" ut impium prohibet ac proscribit, clarum remanet,
essentialem unitatem vocem „per Filium" indicare, cum dicimus,
ex Patre per Filium Spiritum esse et procedere. Id ubi in confessis
fuerit , indicare nempe vocem „per Filium" essentialem
unitatem , facillime postmodum deprehendetur , nullum discrimen esse
, ex Filio esse dicere , quod ex Patre per Filium est. Quodsi
quibusdam incertum videtur, has praepositiones alteram alterius locum
occupare, magnus Basilius hoc quoque comprobabit. Hic enim in eo quod
ita inscribitur de Spiritu sancto Capite quinto ad beatum
Amphilochium, cuius principium est : „Et ad hunc quidem modum se
habent, quae ab istis adferuntur. Nos vero demonstrabimus , quod
proposuimus ," ita scribit : „Neque enim solum quum de Deo sit
sermo , harum vocum usus variat, verum etiam ea, quae ab his
significantur, saepenumero invertuntur, quoties altera alterius
recipit significationem , veluti Possedi hominem per Deum, inquit
Adam: idem dicens, quasi dixisset, ex Deo. Et alibi, Quae praecepit
Moy- _ses Israëli per mandatum Domini. Et rursum, Nonne per Deum
horum manifestatio est ? Ita Ioseph, loquens de insomniis apud eos,
qui erant in carcere ; palam est et hunc pro eo quod erat , Ex Deo ,
dixisse , Per Deum. Et contra, haec particula, Ex quo, usurpatur pro,
Per quem, velut cum ait Paulus, Factus ex muliere , pro eo quod erat
, Per mulierem. Nam id nobis alibi perspicue distinxit, quum ait,
Foeminae convenire, e viro natam esse, viro autem per foeminam, in
his quae sic scribit : Quemadmodum mulier ex viro , ita vir per
mulierem. Quamquam hic Apostolus simul ostendens diversum harum vocum
usum , simul obiter corrigens quorundam errorem, existimantium Domini
corpus esse spirituale, ut ostenderet carnem Dei gestatricem ex
humana massa concretam fuisse, maluit uti verbo significantiore. Nam
hae dictiones, Per mulierem, transitorium generationis intellectum
erant significaturae ; at hae, Ex muliere, sufficienter declarant
communionem naturae genitae cum ea, quae genuit : non quod secum
pugnet Apostolus, sed ostendit has voces facile sibi vicissim cedere.
" In theologia itaque usus vocum immutari, ex dictis magni
Basilii verbis comprobatur: quodsi et secundo teste indigemus , ad
confirmandum, has praepositiones alteram in alterius loco apponi,
sanctus Cyrillus id praestabit, qui secundum interrogationem et
responsionem ad Palladium Orationibus, haec tradit: „Mutabilis
vero. nullo modo Spiritus est , quod si mutationi obnoxius est, ad
ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris,
praeterea et Filii, essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per
Filium effusus Spiritus." Vide etiam ex admirando Cyrillo , qui
tibi fide dignus interpres accedit , nihil differre, sive dicas
essentialiter ex Patre et Filio effundi Spiritum, sive ex Patre per
Filium eum effundi. Namque cum dixisset, „ essentialiter ex
ambobus," ut aequas praepositionum vires ostenderet, continuo
annexuit, „ex Patre scilicet per Filium." Et haec quidem
praepositionum „ex" et „per" aequivalentes vires
comprobantia testimonia.
XXI.
Oratio porro ad eos redarguendos iterum revertetur, qui vocem „per
Filium" non bene interpretantur, cum dicitur Spiritus procedere
ex Patre per Filium. Namque dum audiunt nonnulli , Spiritum habere
per Filium , quod sit, et per Filium ex Patre procedere ; ecquid
novi, inquiunt, est, si per Filium Spiritus dicitur esse , et per
Filium ex Patre procedere ? neque enim, „per", hic ministerium
denotare concedemus, neque essentiam , et forte etiam neutrum ex his.
Et quid vos ad haec dicitis ? Quid dicimus ? Erga Filium Patris
habitum dictio indicat, veluti enim, cum dicimus Spiritum procedentem
ex Patre, non valemus comprehendere dictionem ipsum nomen Patris
significantem absque Filio : namque Patris appellatio relationem ad
Filium prorsus infert , sic cum ex Patre per Filium dicitur Spiritus
procedere, id dicitur propter Patris erga Filium relationem , et non
quod essentialiter sit medius Filius inter Patrem et Spiritum: namque
ut administrum medium esse affirmare , detestamur et anathemate
icimus. Quid porro ad haec nos ? Quod administrum medium esse Filium
in existentia Spiritus ex Patre, detestamini et anathemate icitis,
non vestrae id benevolentiae dedimus , sed debitum prorsus a vobis
solvendum reputamus. Verum vos essentialiter Filium esse medium in
existentia Spiritus ex Patre palam confiteri procrastinare, et
habitualis operationis manifestationem esse vocem „per Filium "
contendere, neque nobis neque veritati allubescit. Quo etenim alio
nisi essentia medius erit Filius , in Spiritus ex Patre existentia ?
Quare attento animo aures praebete. Ex Patre dicitur Spiritus per
Filium , et ex Patris essentia Spiritum esse, a quo vertatur in
dubium ? Et cum ex Patris essentia sit, et ipsam essentiam esse in
hypostasi , quis non palam fatebitur ? Spiritu igitur essentialiter
et in hypostasi per Filium ex essentia Patris procedente, quis illud
per Filium ad manifestandam habitualem intelligentiam, et non ad
confirmationem intermedii essentialis decernet esse accipiendum ?
Quod enim essentialiter ex essentia Patris est, cum immediate non sit
ex Patre , essentialiter omnino habet Filium intervenientem , in sua
ex Patre existentia. Neque enim immediate quisquam reperiet Spiritum
existere aut procedere ex Patre, licet admodum defatigetur sacras
Scripturas exterebrans. Qui enim immediate dicit ex Patre Spiritum ,
irritum facit illud per Filium, et qui per Filium dicit ex Patre
Spiritum esse , immediate illum ex Patre esse non recipit. Haec enim
simul una esse fieri nequit, immediate et per Filium. Cui igitur
attendendum est, decernenti ex se ipso immediate , an vero illis ,
qui per Filium ex Patre eum asseverant ? Sanctis utique Patribus, et
Theologis aperte ex Patre per Filium Spiritum esse tradentibus , non
ex ventre eructanti effutientique quidquid in buccam venerit. Et voce
„per Filium" redargui , non bene opinari eum, qui immediate
existimat esse Spiritum ex Patre , manifestum est ex eo , quod simul
una esse non possunt , et immediate et per Filium.
XXII.
Neque solas quae de Spiritu pertractaverunt, voces aperte notasse ,
non esse immediate Spiritum ex Patre , sed multa alia scripto tradita
testimonia, illis qui sententiam eorum accurate percipiunt,
confirmasse, infra dicenda ostendent. Quid enim aliud mente
apprehendet, qui Thaumaturgum Gregorium scribentem percurrit : „
Domini Pater principium , ab aeterno ipsum generans, et Dominus
prototypus Spiritus ?" Et quanam ratione intelligi poterit
Domini prototypon erga Spiritum , si et Spiritus immediate uti et
Filius ex Patre ? Vel quomodo intelligetur Filius imago Patris , et
Spiritus imago Filii ? Vel quomodo intelligetur Pater ut causa prius
, quam Filius ; percipietur et Filius ratione causae ante hypostasim
ipsam Spiritus ? Vel quomodo intelligetur Pater maior Filio , et
Filius maior Spiritu ? Vel quomodo intelligetur Spiritus per Filium
Patri adhaerescens ?
XXIII.
Sed rursus , licet essentialiter , inquiunt, ex Patre per Filium
Spiritus est, quae ratio fuerit, in Triadis hypostasibus supra omnem
ordinem consideratis Filii hypostasim mediam inter Patrem et Spiritum
fateri, quasi necessario ibi ordo introducendus sit ? De hoc ordine
nihil ipse de meo afferam, sed Patres illos qui de eo sermonem
habuere, in medium producam verbatim, ut illi enunciarunt. Primus
Nyssenus Gregorius Oratione ad Ablabium, cuius illud principium est :
„Iu stum est equidem vos qui viribus polletis , in omni robore
decertare, " scribit: „Immutabilem et per omnia similem
naturam confitentes , discrimen causae et effectus non inficiamur,
per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus ; cum
credamus hoc quidem causam esse , illud vero ex causa : et illius
quod ex causa est , aliud rursus discrimen comprehendimus. Namque hoc
quidem est immediate a primo, hoc vero ex contiguo a primo. Adeo ut
unigenitum indubitatum maneat in Filio, et ex Patre esse Spiritum,
Filii mediatione , sibi ipsi unigenitum conservantis, et Spiritum a
naturali ad Patrem habitu non arcentis." Quis ex Patribus
apertius , qui in Triade est, ordinem explanabit, et prorsus
necessariam ad Patrem et Spiritum Filii mediationem ? Quodsi ad
stabiliendum in Triade ordinem Gregorius Nyssenus satis non est ,
testem se alterum de hoc ordine Magnus Basilius adiunget. Ita enim
primo adversus Eunomium Antirrhetico , cuius principium : „Siquidem
omnes vellent , super quos nomen Dei et Servatoris nostri Iesu
Christi invocatum est, " tradit: „Sed ordo alter naturalis
est, alter artificiosus. Naturalis, qui creaturarum iuxta creandi
rationes dispositus est , et numeri dispositio , et causarum ad
effectus relatio , ante omnia cum illud in confessis sit , ipsius
naturae Deum et creatorem et opificem esse. Artificiosus vero et
industria hominum excogitatus , qui in structuris et disciplinis et
dignitatibus et numero et similibus. Horum primum occultans Eunomius,
secundae speciei ordinis mentionem fecit : aitque , non esse opus
asserere ordinem in Deo, cum ordo ordinante posterior sit. Illud
autem vel non animadvertit, vel volens prudensque occultavit, esse
genus aliquod ordinis, non nostra industria constitutum , sed
secundum naturae seriem contingens , veluti ignis ad lumen quod ex eo
est. In his etenim prius causam dicimus , posterius quod ab eo est ,
non intervallo ea ab invicem dirimentes, sed ante effectum causam
intelligentes. Quomodo itaque rationi consentaneum fuerit, ordinem
denegare, in quibus est prius et posterius, non nostra industria ,
sed ex naturali in ipsis existente consecutione ? Qua ergo de causa
ordinem assumere in Deo respuit? Opinatur, si ostenderit nequaquam
aliter prius in Deo intelligi, reliquum se habiturum, in ipsa
scilicet substantia eminentiam demonstrari. Nos vero secundum
causarum ad ea quae ex ipsis sunt, relationem , praeponi Filio Patrem
fatemur, naturae vero diversitate nullo modo , neque secundum
exuperantiam. Sic enim et Patrem esse Deum reiiceremus, cum
essentialis diversitas naturalem coniunctionem respuat." Idem ad
Gregorium Fratrem Epistola , cuius principium: „Quando plerique
commune essentiae in arcanis dogmatibus non dignoscunt,"
scribit: „ Qui Spiritum attraxit, per eum et Filium et Patrem simul
attraxit, et Filium vere qui apprehenderit, habebit eundem utrinque,
hinc illius Patrem, hinc Spiritum sanctum conductum.
Neque
enim vel scissura aliqua ullo pacto, vel divisio excogitanda est , ut
aut Filius absque Patre intelligatur, aut Spiritus a Filio separetur.
" Hac ratione, et a similibus testibus ordine in Triade
comprobato , quomodo absque periculo intelligere deprehendentur, qui
dicunt: Quae ratio est inter super omnem ordinem consideratas Triadis
hypostases, Filii hypostasim mediam inter Patrem et Spiritum
affirmare , quasi ibi ordo per vim introduceretur ? Sed illud „per
Filium", non inferre relationem, ut nonnulli existimant ,
consequitur ex scripturis redargui; et abunde redargui hac dictione
eos qui immediate opinantur , ex Patre esse Spiritum: nec non ordinem
qui in Triade est , hac voce comprobari , satis ex iam allatis
demonstratum est.
XXIV.
Porro in quibus „Per" essentialem existentiam notat, ita eam
accipi, ut „Ex" praepositionis vires exaequet, etiam ex illis
quae naturaliter fiunt comparentque, cognoscetur. Ex radice siquidem
per ramum astruentes fructum, quid aliud agimus , quam eum ex ramo
enunciamus ? Et ex oculo per fontem fluvium dicentes, quid aliud quam
ex fonte asserimus ? Sed sunt praeterea alii qui contendunt, esse
Spiritum ex Patre et Filio , non affirmari ex Patribus , quod
essentialiter inter Patrem et Spiritum mediet Filius , sed quod sit
Spiritus simul cum Filio ex Patre. Namque aiunt, si illud „per
Filium" in illo significatu non accipiatur, tempus in
processione Spiritus ex Patre per Filium interponetur , et pius rei
intellectus inde amandabitur. Intende itaque animum, dilectissime, ad
ea quae dicturi sumus. Una esse Filium et Spiritum ex Patre, quis
negabit , nisi adversus pietatem palam insaniit ? Sed non propterea
per Filium ex Patre esse Spiritum qui res theologicas pertractarunt,
asseverarunt , sed ut essentialis mediatio Filii in Spiritus ex Patre
per Filium existentia piis hominibus credenda proponeretur. Qui vero
temporis expressionem in voce „per Filium " timent , et in
intellectum significationis „simul" eam accipiunt , ne quid
inde pietatis impedimentum innascatur, audiant nullo modo piam
cogitationem impediri , si simul cum Filio ex Patre, et si per Filium
ex Patre Spiritus sit. Quandoquidem et Filius simul est cum Patre,
qui tamen ex Patre est, et nullum tempus inde praeintelligitur, quod
Filius simul cum Patre existit, et simul cum Patre est, et ex Patre,
neque locus neque ullum aliud ex iis , quae secundum nos de causis et
effectibus innotescunt. Uti itaque qui una cum Patre existit Filius
et simul cum Patre est, nullam temporis praeexistentiam inducit, cum
dicitur ex Patre : sic et Spiritus simul cum Filio existens ex Patre,
per Filium esse dicitur et temporis omnem intellectum abhorret.
Rursusque , quemadmodum Filius simul est cum Patre , et nihilominus
Filio praeintelligitur Pater ratione causae , quod ex Patre Filius ,
ita et Spiritus simul est cum Filio ex Patre, et nihilominus Filius
praeintelligitur Spiritu secundum causae notionem, quod per Filium ex
Patre Spiritus est. Nihil enim ex iis quae a Patribus, et quibus ?
quos pietatis praecones Ecclesia comprobavit , dicta aut decreta
sunt, asserere detrectamus. Postmodum et hoc quoque probe volens
intelliget, si id dicentibus bene cesserit, universa per Sanctos de
ordine qui in Triade est , tradita, gratis esse dicta et non absque
errore. Quis enim dummodo cerebrum habeat , prudentiaque quae ex
disciplinis oritur , sapiat , praepositionem „Per" , „
simul" notare affirmabit , cum dicimus ex Patre per Filium
Spiritum esse ? Licet enim in Spiritus ex Patre per Filium
existentia, „ simul" significatum intelligi dicet, sed aperte
deprehendetur aberrare , cum eandem reperiet „Per", et in
illo, per Verbum Spiritum Patri coniungi. Et huiusce rei testes ego
tibi fide dignos apponam. Primus magnus Athanasius ad Serapionem
Epistola, cuius principium: „Fortasse admiraberis, quomodo
praecipiens , " scribit : „Neque enim extra Verbum Spiritus
est , sed in Verbo existens , in Deo per ipsum est. " Et paucis
interiectis : „ Spiritus vero cum sit in Verbo, manifestum fuerit,
in Deo fuisse per Verbum Spiritum." Et magnus Basilius Capite
decimo septimo ad Amphilochium haec habet : „Si vero Spiritus eodem
atque Filius ordine collocatur, Filius autem eodem atque Pater,
liquet Spiritum adiungi patri. " Et iterum in decimo octavo
Capite ad eundem: „Unus et sanctus Spiritus, per unum Filium uni
Patri coniunctus." Si ergo testes fide digni sunt, per Filium
cum Patre coniunctionis Spiritus Athanasius et Basilius magni ,
planum est, quemadmodum mediationem Filii „ Per" praepositio
in simili coniunctione denotat, ita et in Spiritus ex Patre per
Filium processione, ab eadem „ Per" essentialem mediationem
significari : et insulse quidem qui „ simul" vocem „ per
Filium" notare affirmant, illud accepisse ex iis quae diximus,
ut reor, abunde ostensum est.
XXV.
Qui vero contradictiones intempestive ambiunt et iactant, rursus
inquiunt: Et quid novi est , si Nyssenus Gregorius in quadam sua
Oratione dixit : „Praeintelligi quidem Filio
Patrem ratione causae, praeintelligi vero Filium Spiritu secundum
causae rationem ?" Quae enim in universali audientia Synodi a
dicente non sunt enunciata, sed in angulis, et commentariis privatim
digestis, nihil novi fuerit, si ea nos neglexerimus. Quid inquitis
Fratres ? Nihil novi fuerit, scripta Nysseni negligi ? Nysseni ?
illius cuius ego nullam compellationem parem habeo ; quod laudationum
extra tempus , tempus nobis non suppetat , neque in id studium
incumbere praesens argumentum sinit, ut excellentiam viri, si modo
vir ille vocandus est et non angelus , ostendamus. Sed solum quia
ipse dixit, neque reiicienda verba, quod illius sunt. Quid enim a
nobis despectui dignum iudicatur ? Quod unus est , aiunt, et quod non
plena Synodo illa dictavit. Sedenim, neque tanquam unum ex multis
reputandum esse Nyssenum in rebus theologicis pertractandis
excellentissimum , vos ipsos diiudicare postulo, et aliorum abnuo
calculum. Veruntamen non unum sed tres a Nysseno dicta tradidisse ,
illi mihi testimonium praebebunt , qui eandem eorum virorum aetatem
tenent , ipsiusmet Nysseni inquam , maximi Gregorii et Basilii
praeclarissimi , et qui eorundem rebus in omnibus unam mentem et
concordes animos non ignorant. Quid ex illis tribus quispiam dixit,
quod cum aliis non communicavit? Quodsi videtur non nemini, quaedam
fortasse esse dictata a posteriori, qui in vita remanserat, et
considerationum defunctum antea participem non fecisse , at cum et
adhuc cum viverent, ab eodem Spiritu inflati, de rebus Spiritus
decernerent, et fine vitae posito , eodem colligarentur Spiritu , non
admisero unquam ego , uni aliquid inspiratum etiam reliquis vita
defunctis , quod a mente eorum qui antea mortem obierant, non fuerit.
Si autem quod plena Synodo huiusce vel huiusce dicti audientiam non
fecit , dicta condemnantur , ego universalem eorum audientiam fuisse
contendo. Et quanam ratione despectui habenda sunt, quae
universalibus audientiis digna fuere ? ex eo siquidem tempore ad hanc
nostram aetatem, quae intercesserunt, universales ac provinciales
Synodos, ea et amplexatas et exosculatas fuisse et veluti pietatis
quendam thesaurum in Ecclesia reponi tradidisse, erit ne qui
haesitaverit ? Non debent itaque, fratres, a singulis quibusvis
separatim dictata Patribus , tanquam despectu digna condemnari apud
ecclesiae alumnos : quemadmodum neque quae magnus Athanasius, neque
quae in rebus theologicis maximus Cyrillus effatus est. Ambo enim hi
Synodis, illisque oecumenicis, ille Nicaenae primae, hic Ephesinae et
tertiae praefuere. Et Sanctorum horum pronunciata non esse
despicienda , quod audientiis universalibus digna iudicata sunt, hac
ratione plane firmiterque comprobatur.
XXVI.
Et quid tandem continet appositum Nysseni dictum, quod a traditae
nobis pietatis regula non dirigatur ? Nam quidquid ubicumque scripto
mandatum reperitur , et veluti ad canonem et normam pietatem nobis
concreditam adaequatur, pietatem constabilit et illius veritatem non
laedit. Sed hic Pater , inquiunt , prima adversus Eunomium
Antirrhetica apertissime circa finem dicit : „Patrem Filio
tantummodo causae ratione praeintelligi. " Rursusque nonnullis
interiectis : „ Quemadmodum coniungitur Patri Filius, et ex eo quod
sit, habens, posterior non est secundum existentiam , ita et
unigenito adhaeret sanctus Spiritus , intellectu solo secundum
rationem causae praeintellecta Spiritus existentia." Annon hisce
quodammodo suspicionem importat, duas esse Spiritus causas, Patrem et
Filium ? Sed, o amici fratresque, non sunt simpliciter Patrum verba
despicienda , sed necessario omnia conferenda a nobis veluti ad
regulam et normam , pietatem quam sequi debemus, docentem. Licet
praeintelligi Sanctus asseruit Filio Patrem secundum causae rationem,
et rursus praeintelligi unigenitum existentia Spiritus secundum
causae rationem, at non duo inde Spiritus causae inferuntur. Apage.
Blasphemam enim ipse iudico et mentem et linguam, quae id vel
cogitaverit vel elocuta fuerit. Sed praeintelligi plane Patrem Filio
secundum causae rationem aio, quod ex Patre Filius sit, et
praeintelligi Filium Spiritus hypostasi secundum causae rationem,
quod per Filium Spiritus sit ex Patre. Et ita hac expositione dicti
notionem concordem cum eorum sententia, qui ex Patre per Filium esse
Spiritum tradiderunt, efficio. Ut enim illi ex Patre per Filium
Spiritum dicentes, non ut in duo dividentes causam Spiritus, illud
affirmarunt , sed tantummodo , ut comprobarent Spiritum non immediate
ex Patre provenire , quanam etenim ratione trium hypostaseon
cohaerentia intelligeretur , „ni tertius ordine Spiritus sanctus ,
" ut Basilii verbis utar , „per Filium ordine secundum Deigeno
principio coniungeretur ?" Patri scilicet; sic et Sanctus iste
praeintelligi dicens Patrem Filio ratione causae, quod ex Patre
Filius sit, rursusque unigenitum praeintelligi Spiritus hypostasi
secundum causae rationem, quod per Filium Spiritus , non duas
Spiritus causas asseveravit. Et Sanctum non ad insinuandas duas
causas id enunciasse , ex iis quae alibi dixit, comprobabitur, hoc
pacto. Namque prima adversus Eunomium Antirrhetica, cuius principium
: „Fieri , ut videtur, non potest, ut quis de omnibus bene mereri
velit, " haec ait: „Ex ingenito sole alium solem Filium
intelligimus, qui simul cum primi cogitatione per generationem
illuxerit, et in omnibus adaeque se habens : et rursus aliud simile
lumen, Spiritum , ad praedictum modum, nullo temporali intervallo a
lumine genito abscissum , sed per ipsum equidem effulgens, principium
vero suae hypostaseos a primaevo lumine accipiens, lumen quidem et
ipsum ad similitudinem praeconcepti luminis lucens et illuminans."
Considera quisquis es , si lubet , in profundo sententiae theologiam
abditam , et quam libentissime Sanctum exosculaberis. Quae enim ibi
dictionibus aliis expressit : „Patrem, " adstruens , „ Filio
praeintelligi causa , Filium vero praeintelligi Spiritu secundum
causae rationem ," aliis atque aliis hic explanavit: nanque cum
dixisset , „ ex ingenito sole, solem alium Filium intelligimus ,
rursusque aliud simile lumen" Spiritus , minime adnexuit, nullo
temporis intervallo abscissum ipsum , ab ingenito lumine , quod innui
contendunt, qui immediatum illum ex Patre fatentur , sed subdidit :
„nullo temporis intervallo a genito lumine abscissum; sed per ipsum
elucens et hypostaseos causam accipiens a primaevo lumine. " Dum
enim dicit ex ingenito sole solem alium , Filium intelligimus simul
cum primi meditatione per generationem una collucescentem ,
immediatam Patris et Filii naturalem et essentialem repraesentavit
unitatem: cum vero dicit Spiritum aliud a genito lumine lumen non
abscissum , Spiritus rursus ad Filium naturalem et essentialem
unitatem expressit. Postmodum cum hisce dictionibus Spiritum
univisset cum Filio, et Filium cum Patre , ne quispiam Spiritus a
Patre aliquam secretionem sive diremptum imaginaretur , admirando
quodam modo, et ex penitissima speculatione petitum statim subiunxit
: ,,sed per ipsum elucens, hypostaseos vero causam referens ex
prototypo lumine. " Vides non duas causas astruentem Sanctum
dixisse,,,praeintelligi quidem Patrem Filio causa; praeintelligi vero
Filium Spiritus hypostasi secundum causae rationem ? " Attende
et comprehende non aliam ob causam a Sancto illa scripta esse , nisi
ut oratio illius edoceret, naturalem et essentialem Spiritus unionem
, non immediate esse ad Patrem, sed per Filium. Si itaque ex Patre
per Filium Spiritum esse in hanc sententiam accipis, quicunque fueris
, qui eorum qui res theologicas pertractarunt , verba aequo animo
audis , non ultra tibi difficile existimabitur cum ecclesia Romana
uniri. Non enim quia dicunt Romani Spiritum ex Patre et Filio
procedere, statim et duas Spiritus causas fatentur. Quinimo diris
tanquam infensissimi devovent, et anathemate subiiciunt eum, qui
simile quippiam vel sentire vel dicere auserit; sed quod procedere ,
ut ipsi cate sciunt , exprimat ex Patre naturaliter et essentialiter
Spiritum esse, et quod praeterea sciunt Patres nostros qui inter
Theologos collocantur et ex Filio Spiritum esse docent, ex Patre et
Filio illum procedere confiteri ; et ex ambobus illum essentialiter
esse astruentes , sonora claraque voce denunciant , et Dei fidem
implorantes , asserunt parentes suos Theologorum Patrum nostrorum
Graecorum vestigia secutos id enunciasse. Quinam vero hi sunt ?
Praeclarissimus magnusque Basilius , excelsus Athanasius, divinus
Chrysostomus, maximus Cyrillus , et qui plerasque et pulcherrimas de
Spiritu , Oratione „Ancyroto" dicta , speculationes tradidit,
speculationibus aptissimus Epiphanius .
XXVII.
Forte vero non ab orationis scopo aberravero, si eorundem dicta palam
edicentia , esse Spiritum et ex Filio, in hoc Commentario ipsissimis
eorum verbis apponam, quod actutum exequor. Primus sanctus Basilius
Oratione tertia ad- • versus Eunomium Antirrhetica, cuius
principium : „Vix tandem aliquando exsaturatus in Unigenitum
effusis blasphemiis," dicit : „Quae enim necessitas est , si
dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium quoque esse eundem
natura ? Dignitate enim secundum esse a Filio , ab ipso esse
possidentem et ab ipso accipientem et nobis denunciantem , et in
summa ab ea causa dependentem, tradit pietatis ratio : sed natura
tertia uti, neque a Sanctis literis edocemur, neque ex his quae dicta
sunt, recta ducta sequela possumus demonstrare. Quemadmodum enim
Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ex illo, et
dignitate, quod principium et causa , Pater illius est , et quod per
ipsum accessus et adductio ad Deum et Patrem , natura vero neutiquam
secundus , quod Deitas in utroque una: ita videlicet et Spiritus
sanctus , etsi ordine Filio inferior est et dignitate, nunquam tamen
rite dicemus sequi eum alterius esse naturae. " Conspice in his,
quanam ratione Sanctus manifeste admodum declaravit, Spiritum ex
Filio habere, quod sit. Veruntamen cum ad hunc locum oratione
pervenerim , non intempestivum fuerit exponere , quae accurate
comprobabunt, ecclesiarum scandalum ut plurimum ex contentione et
irrationali multorum impetu exortum fuisse. Nanque reperiuntur
nonnulli Codices ex quibus illud abrasum est, „ab ipso esse
habentem et ab ipso accipientem et nobis annunciantem , et modis
omnibus ab ea causa dependentem. " Tu itaque neutram in partem
propensus iudicium ferens, dicito per Triadem , qui dicta sanctorum
Patrum perdite depravavit et verba illa ex scripto abrasit, quae
agnoscebant materiam pacis ecclesiasticae exhibere, quomodo
contentione et insulso consilio ad pacem convellendam affectus non
cognoscetur ? Nihilominus licet allatus textus ex scripto codice
erasus est , tu ex illis quae reliqua sunt , adnotato , quantis et
ipsa polleant ad pacandos animos viribus. Dicit nanque hic Sanctus in
sequentibus : „ Quemadmodum enim Filius ordine Patri secundus ,
quod ab illo , et dignitate , quod principium et causa illius Pater
est, natura vero non item secundus, quod Deitas in ambobus una, "
pari ratione scilicet et Spiritus sanctus si Filio ordine et
dignitate inferior est, nunquam tamen rite dicemus sequi, eum
alterius esse naturae. Quid tibi de his videtur ? Prorsus nihil aliud
inde colligitur , nisi , uti est Filius ordine et dignitate Patri
secundus, ita et Spiritus sanctus ordine et dignitate secundus est
Filio. Etenim si res Filii ad Patrem secundas quis asseveraverit
ordine et dignitate, Spiritus autem ad Filium nullo modo , simul cum
aliis et magnum Athanasium criminabitur , his iisdem verbis dicentem:
„ Quaecunque Filius erga Patrem, et Spiritus erga Filium. " Si
vero Spiritus ad Filium secundae partes proportione respondent,
secundis partibus Filii ad Patrem, ipse quod sequitur,
ratiocinationis consequentia , etiam me tacente, deprehendere
poteris. Quod si durum tibi videtur rursum, et perceptu difficile ,
Spiritum esse Filio secundum et ordine et dignitate, secundum
proportionem secundarum partium, quas habet Filius ad Patrem ordine
et dignitate , si Nysseni verba in memoriam revocaveris, quibus
indicabat : „Patrem Filio praeintelligi ratione causae, Filium vero
praeintelligi Spiritus hypostasi secundum causae rationem,"
omnis tibi asperitas lenietur, et quod in verbis magni Basilii
perceptu difficile est, similibus Nysseni verbis facillime
percipietur , et Filium quidem continenter ex Patre concipies,
Spiritum vero ex eo, qui continenter est cum Patre. Quid enim aliud
horum verborum sententia tinnit , quam Patrem praeintelligi Filio
ratione causae, quod ex Patre Filius , praeintelligi vero et Spiritum
Filio secundum rationem causae , quod ex Filio Spiritus. Tu itaque
audiens Spiritum ex Patre per Filium procedere , et ex Patre existere
, et a Filio quod sit habere , et ex Patre essentialiter effundi , et
similiter ex Filio essentialiter effundi , si ad sententiam magni
Basilii dictiones interpretatus fueris, semperque memoria recolueris
dictum illud : „Quidquid dicitur a Filio esse, in Patrem primam
causam relationem habet, " cum Romana ecclesia conciliationem ex
corde amplecteris, et ex Filio asserente spiritum esse ,
decernenteque ad Patrem universa Filii referri. Illud porro rursus
quomodo aliter percipere poterimus , quod magnus Athanasius dixit,
Filium Spiritu maiorem apertissime enuncians. Hic enim Oratione prima
contra Arianos, cuius principium : „Haereses quaecumque veritatem
apprehenderunt, insaniam sibi, " scribit, „Spiritus dator, in
Spiritu dicit nunc eiicere daemonia, hoc vero non aliter dictum est ,
quam propter carnem. Nam cum natura humana potens non sit, ex se ipsa
eiicere daemones , nisi virtute Spiritus , propterea ut homo dicebat,
si vero ego in Spiritu Dei eiicio daemonia. Haec itaque Iudaeis ut
homo Dominus elocutus est : discipulis vero Deitatem et magnitudinem
suam ostentans, non minorem semetipsum Spiritu , sed maiorem et
aequalem denotans , elargiebatur Spiritum, aiebatque, ego illum
mittam , et ille me glorificabit, et quaecumque audiet loquetur."
Considera dictum hoc, et cum supra scriptis confer, ut tres isti sine
exceptione maiores testes assumantur . confirmantes , Romanos non
dicere duas causas Spiritus , licet illum ex Patre , et ex Filio
asserant. Etenim si neque magnus Basilius duas Spiritus causas
constabilit dicens , „Spiritum ex Filio habere esse ; " neque
Nyssenus , „Filium" decernens „praeintelligi Spiritu
secundum rationem causae ; " neque magnus Athanasius scribens,
„Filium maiorem Spiritu, " neque Romani duas Spiritus causas
inferunt, dicentes illum ex Patre et Filio procedere.
XXVIII.
Sed prae his tribus testibus habeto tibi infra ponenda alia
testimonia, quibus demonstratur, Spiritum esse et ex Filio. Sanctus
Cyrillus in expositione Ioëlis Prophetae, eo in loco, in quo illud,
„effundam e Spiritu meo," interpretatur : „ Ratione quidem,
qua est Deus, et ex Deo secundum naturam Filius : namque ex Deo et
Patre generatus est; proprius ipsius et in ipso et ex ipso est
Spiritus sanctus , quemadmodum scilicet de ipso intelligitur Deo et
Patre." Idem Oratione ad Imperatorem Theodosium, cuius
principium : „Gloriae quae in hominibus est , supremum , "
ait: „Baptizantem dixit Iesum in igne , non alienum iis qui
baptizantur , iniicientem Spiritum, servi instar et administri, sed
ut Deum cum suprema facultate, qui ex ipso est et suus proprius. "
Sanctus Athanasius Oratione de incarnata apparitione Dei Verbi ,
cuius principium : „Qui malitiose divinas scripturas volunt
intelligere ," tradit : „Ipse enim illum desuper mittebat ut
Deus; et ipse illum in imo accipiebat , ut homo. Ex ipso itaque in
ipsum descendebat, ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius. "
Chrysostomus Oratione in incarnationem Domini nostri Iesu Christi ,
et in illud : „ In quacumque regione assistebant Angeli, "
cuius prinpicium : „Vere apparuit nobis divina gratia, "
refert : „Venit Christus ad nos , tradidit nobis , qui ex ipso est
Spiritum , et assumpsit nostrum corpus. " Idem Oratione in
mysterium Baptismatis , cuius principium : „Rursus nobis Sancti
Davidis spiritalis cithara , “ „ Propterea" , ait, „
Servator ostendit semetipsum fontem vitae , et aquam viventem
Spiritum Sanctum. “ Idem Oratione de duobus Testamentis, cuius
principium : „Deum vero unum eundemque a principio manifestarunt
lex et Prophetae. Propterea enim quod factum est divinae virtutis
templum corpus Domini deiferum, fis et tu templum secundum illius
similitudinem. Accipis enim ab ipso missum Spiritum. Quemadmodum ergo
Christum agnoscens, Deum agnovisti , ita et Spiritum Christi
accipiens, Deum accepisti. " Idem in prima Prophylactica, cuius
principium : „Quando ad bonum accedimus, praecavere opportet, qui
bono contra operatur, Diabolum. Et hac ratione servabit nos Spiritus,
qui ex Christo est, in diem futurae redemptionis." Sanctus
itidem Cyrillus in capite quodam Libri secundi Thesaurorum : „
Proprius vero omnino est Spiritus essentiae Filii , neque ex externo
aliquo hypostasim habet. " In alio rursus : „Legem ferente
itaque Christo , tanquam in ipso et ex ipso Spiritu illius existente
, legem fert. " Et rursus in alio : „Necesse est itaque ex
essentia existere confiteri ipsum Filii et Dei, omnem illius
facultatem et operationem habentem. " Item in alio : „Nullam
itaque naturae differentiam novit Paulus Filii et Spiritus sancti :
sed tanquam in ipso et ex ipso naturaliter existentem, dominationis
nomine nuncupat. " Iterum in alio: „Igitur ex essentia Filii
est Spiritus sanctus." Idem in expositione Evangelii secundum
Ioannem ait: „Namque Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter
existens particeps , habet et Spiritum , quemadmodum unusquisque
nostrum proprium in se ipso Spiritum continet, et ex intimis
visceribus ad exteriora ipsum effundit : quapropter et corporee illum
discipulis insufflavit. " Idem in uno capite secundi Libri
Thesaurorum : „ Ostenditur palam non esse alienum Filii Spiritum
sanctum, sed in ipso et ex ipso , quemadmodum actio quaedam naturalis
omnia potens , quaecunque vult, replere. " Sanctus Epiphanius
Cyprius Oratione de Triade et Resurrectione , cuius principium : „Sed
de Triade Dei et Patris et Filii et Spiritus sancti, nos debiles et
rudes, nihil ex nostra scientia proferentes, neque aleae hominum
nosmetipsos addicentes , ex divinis scripturis praecipue testimonia
apposita colligentes , ad consolationem fidelium , et male novaque
sentientium redargutionem," post multa haec habet: „Pater
equidem, ut ita dicam , species , Filius ut in homine anima ,
Spiritus ut per hominem spirans. Quidam enim fraudes suunt nec
Deitatem tenent. Nos vero non ista didicimus. Sed en Pater in coelo,
en Spiritus sanctus formam columbae, cum descenderet, sibi assumpsit,
licet non corpus columbae induerit , sed figuram tantum secundum se
ipsum descendens accepit , non alienam ab essentia Patris et Filii,
sed eandem, hypostasis ex hypostasi Patris , et Filii Spiritus
sanctus." Idem Oratione, cui nomen fecit Anciroto : „Emitte
lumen tuum et veritatem tuam, David inquit. Ipse est Dominus , qui
dixit , postremis diebus effundam ex Spiritu meo in universam carnem
, et vaticinabuntur filii eorum et filiae et adolescentuli eorum
visiones videbunt, tres personas sanctae Trinitatis ostendit nobis,
hypostasi ex hypostasi tertia existente." Item in eadem:
„Spiritus comprehendi non potest, non alienus Patris et Filii,
neque contractio est Patris et Filii. " Et post pauca :
„Spiritus sanctus non frater fratris , non patris frater , sed ex
eadem essentia Patris et Filii. Nanque ipse unigenitus dicit Spiritum
Patris, qui ex Patre procedit, et ex meo accipiet, ne alienus a Patre
et Filio existimaretur. " Et paucis interiectis : „Ex Patre et
Filio tertius appellatione. " Et post plurima annexa : „
Utraque inhabitant in homine iusto , Christus et Spiritus ipsius. Si
vero Christus ex Patre creditur , Deus ex Deo , et Dei Spiritus ex
Christo, utpote qui ab utroque procedit, id quod Christus insinuat,
qui ex Patre procedit, hic de meo accipiet." Et post pauca :
„Sed dicet nescio quis. Igitur dicimus duos esse Filios, et quomodo
unigenitus ? Atqui tu quis es, qui cum Deo contendis ? Etenim si
Filium vocat ex se ipso , Spiritum sanctum ex utrisque, quae
solummodo fide a Sanctis percipiuntur, luminis ipsa plena, lumen
aliis impertientia, splendidam habent operationem." Et paucis
annexis : „Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est lumen tertium a
Patre et Filio. Quo enim modo nemo novit Patrem nisi Filius , neque
Filium nisi Pater , eodem audeo dicere, neque Spiritum nisi Pater et
Filius , ex quo procedit, et ex quo accipit, neque Filium et Patrem
nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui omnia edocet , qui ex
Patre et Filio. " Et post pauca: „ Igitur Pater erat semper,
et Filius erat semper, et Spiritus ex Patre et Filio spirat. "
His omnibus in astruendis dogmatibus accuratissimi Nysseni dictum
veluti sigillum apponatur, qui in Orationem Dominicam expositione ,
Homilia cuius principium est: „Cum magnus ille Moyses adduceret in
mystagogiam, quae in monte absolvenda erat, populum Israëliticum,"
haec ad verbum expressit : „ Spiritus vero sanctus et ex Patre
dicitur , et ex Filio esse omnium astipulatu confirmatur. Si quis
enim Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est illius. Itaque
Spiritus , qui ex Deo est, et Christi Spiritus est , Filius vero ex
Deo cum sit , non est néque Spiritus neque dicitur, et correlativa
haec series non convertitur. " Tot igitur tantique sunt , qui ex
Filio et ex essentia Filii Spiritum esse docuerunt: quorum alii ex
Filio, alii ex essentia Filii Spiritum esse affirmarunt, nullum esse
discrimen rati, sive ex Filio Spiritum dicas, sive ex essentia Filii.
Licet nonnullis id aliud atque aliud esse videatur, de quibus quaedam
sed brevissime disserere non intempestivum fuerit.
XXIX.
Cum enim innumeris in locis propriarum scriptionum, quas ordine suo
supra digessimus , Sanctus Cyrillus reperiatur dicens, Spiritum
existere ex essentia filii, visum est aliquibus asserere , aliud esse
existere , et aliud existentiam habere : et esse aliquid quod existit
ex aliquo, sed non habens existentiam ab eo. Verum hoc est, nec ipse
abnuo , mihique astipulabitur, quod existit ex hac urbe , ex ea suam
originem agnoscit, et quod ex hoc choro existit , cum aliis , ex
quibus chorus constat , chorum replet : et , ut verbo expediam , quod
externe ab aliquo existit, et non essentialiter ab ipso. Veruntamen
quod ex essentia alicuius est , quomodo fuerit aliud, quam illud quod
existentiam ex eo habet , cuius ex essentia est ? Etenim quod ex
essentia bovis est , est bos , et existentiam prorsus possidet ex
bove , ex cuius essentia est : Et quod ex essentia hominis , homo est
, et existentiam omnino habet ex homine, ex cuius essentia est.
Propterea non arridet mihi eorum sententia, qui tradunt simpliciter
atque indistincte, aliud esse existere , et aliud existentiam habere.
Nam quod ex essentia alicuius est , et in essentia et hypostasi ex eo
existere deprehendetur. Qui vero Romanis contentiose contradicunt,
vero intellectu despecto, qui est, dicere Spiritum et ex Filio, et ex
essentia Filii , et nihilominus non duas intelligere causas Spiritus,
propter dictum magni Basilii asserentis, „ quod a Filio dicitur
esse , ad primam causam Patrem relationem habet, " neque enim
molestum est saepenumero eadem oratione repetere atque inculcare, cum
eo opportunius dictum aliud non suppetat, in absurda alia atque alia
commenta contradictionem per vim adegerunt, discrimina comminiscentes
inter, ex essentia Filii, et ex hypostasi illius spiritum dici.
XXX.
Et ut ex conficto isto discrimine magis ac magis absurditas pateat :
Qui dicit , ex essentia Patris Spiritum procedere, interrogetur, An
in speciali intelligentia essentiam concipit Patris absque hypostasi
, et dum dicit ex essentia Patris illum procedere , quasi alia
quaedam esset notitia , quam si diceret, ex hypostasi ipsius
procedere, an vero cum dicit , ex essentia Patris Spiritum sanctum
procedere non sine hypostasi, sed cum hypostasi Patris essentiam
intelligit ? Nam si ex essentia Patris in hypostasi esse Spiritum
indicat, qui ex essentia Patris illum asserit procedere , actum esset
de gravi illa aç veneranda sententia affirmantium ex essentia Filii,
ut tradunt scripturae, effundi et emanare Spiritum, non vero ex
hypostasi, indeque per vim concludentium, Spiritum non esse et ex
Filio : et tum , qui ex essentia Patris contendit eum procedere , ex
essentia in hypostasi et non absque hypostasi dicit : neque enim sine
hypostasi est Patris essentia, et apertissimum omnibus remanet ,
eandem vim orationi inesse , et cum ex essentia Filii effluere
Spiritus dicitur et emanare , quod essentia Filii, quemadmodum et
Patris in hypostasi est. Quodsi in ratione specialis intelligentiae,
qui haec efferunt, concipere intendunt, ex essentia Patris Spiritum
sanctum procedere, quasi diceretur, ex hypostasi illius procedere ,
et iam peraequa ratione comprehenduntur ex semetipsis decernentes ,
Spiritum esse et ex Filio , ex Patris enim essentia et Filii effluit
, emanatque. Et, și aeque atque illi, qui in similibus argutantur,
affirment, cum ex essentia Patris dicitur , nullo modo comprehendi
rationem hypostaseos , rursumque cum ex essentia Filii dicitur ,
hypostaseos intelligentiam locum non habere , absque dubio et hoc
pacto Spiritus est ex Patre et ex Filio. Patres etenim qui dicunt ex
essentia Patris , iidem et ex essentia Filii dixerunt, et neque in
Patre neque in Filio hypostaseos meminere.
XXXI.
Sed hic ingens illa eorum qui de omnibus haesitant, emergit iterum
dubitatio, aiuntque : Siquidem aliud est essentia , et aliud
hypostasis , qua de causa non differt , aliquando ex essentia,
aliquando ex hypostasi dicere ? Nos vero similia ludentium magis quam
studentium esse contendimus . Nanque hisce considerandum esset, si
aliud est essentia, aliud hypostasis, de universa Deitate dictata :
hoc enim notat unum, quod in Triade est, quae est una Deitatis
essentia, illud trinum in unitate , quae est unius essentiae in tres
personas divisio indivisa; et a piis cogitationibus alienum est, vel
sine hypostasi Patris essentiam intelligi, cum ex essentia Patris de
rebus divinis tradens quispiam dicit , vel sine essentia hypostasim,
cum ex hypostasi dicit , ne diversas ac varias unius Filii ex uno
Patre generationes insinuare videatur, qui similia profert, quod
aliquando ex essentia Patris genitum Filium asserat, aliquando ex
Patre , quod sine ulla contradictione hypostasim notat , et diversas
processiones Spiritus ex ipso Patre , quod aliquando ex essentia
Patris Spiritus procedere affirmetur, aliquando ex Patre. Verum non
aliud esse , existere , et aliud existentiam habere, demonstratum est
ex eo , quod non possit aliquid ex essentia alicuius esse sine
essentia et hypostasi ; et quod fieri nequit , ut aut sine hypostasi
Patris essentia concipiatur , cum quispiam asserit , ex essentia
Patris Spiritum, aut sine essentia hypostasin , cum ex Patre,
hypostasi paterna nempe, esse eundem dicit.
XXXII.
Cum porro in omnibus supra descriptis testimoniis non reperiatur
Spiritus per solam „esse" dictionem dictus esse ex Filio
naturaliter et essentialiter , sed in aliquibus quoque per illas ,
„emanare , elucere , provenire , profundi" , prorsum maximam
vim habebit ad demonstrandum , eas identidem significare, naturaliter
illum et essentialiter esse ex Filio, si per quaedam scripto tradita
dicta apparuerit , easdem a Theologis assumi , ad notandam ex Patre
naturalem Filii et essentialem existentiam. Etenim si elucere ex
Patre Filium , si provenire ex Patre Filium , et alia indicant , eum
essentialiter esse ex Patre, manifestum remanet et Spiritum
elucentem, emanantem, provenientem ex Filio naturaliter et
essentialiter ex eo esse. Neque enim sine hypostasi ex Filio Spiritus
effusio , emissio et effulsio intelligetur , quemadmodum neque Filii
ex Patre. Et attento animo esto. Sanctus Cyrillus in uno ex
Capitibus, quae ille de aeternitate Filii concinnavit , et incipit :
„Fons sapientiae et vitae vocatur Deus, et est, " ait : „Erat
igitur genitori coaeternus filius, veluti a quodam fonte paterna
essentia emanans. " Vide hic , veluti a quodam fonte paterna
essentia Filium emanantem , et sententiae animum adverte; emanare
Filium ex paterna essentia, essentialiter et cum hypostasi eum inde
esse notat, quod aptissime accommodabitur , cum et Spiritus ex
essentia Filii emanare dicetur. Iterum idem magnus Cyrillus in alio
Capite primi Thesaurorum libri , et rursus in alio , et saepius in
alio scribit : „Quod ex Patris essentia provenit Verbum. "
Quid aliud fuerit, quod ex Patris essentia provenit Verbum , quam ex
Patris essentia essentialiter Verbum subsistens ? Id si ita est,
omnino essentialiter concipietur et Spiritus proveniens aut
progrediens ex Filio. Idem in alio eorundem Capitum, item in alio ,
et saepenumero in alio : „Pater eluminavit ex se ipso Filium
indivise et inseparabiliter. " Proptereaque nos Spiritus
eluminationem ex Filio essentialem intelligimus et cum hypostasi,
quemadmodum est et ex Patre Filii eluminatio, quae indivisa et
inseparabilis et est et dicitur.
XXXIII.
Praesens etiam speculationis pars ex Patre et Filio in sancto Spiritu
absolvatur. Qui administrant omnes Spiritus , sunt Angeli ,
Archangeli , Principatus , et Potestates, Throni, et Dominationes :
est vero et ipse Spiritus sanctus, ut Theologi Patres nostri
decreverunt , ex Patre et Filio : sed administratorii omnes Spiritus
sunt ex Patre et ex Filio tanquam factore , et opifice creaturae , et
opificia ; Spiritus autem sanctus est ex Patre et Filio , veluti
Triadis unus et Triadis complementum. Quod itaque administratorii
Spiritus ex Patre sunt et ex Filio veluti creaturae et opificia, et
Spiritus sanctus ex Patre est et ex Filio , veluti unus Triadis et
Triadis complementum, prorsus qaerendum erat, accurateque
diiudicandum ab harum rerum exactissimis cognitoribus Patribus et
Theologis , quibusnam vocibus similium existentiarum diversitas
dignosceretur , quibus nulla melior in vocibus omnibus relinqui
debuerat, discriminis significantior. Ut igitur mihi et veritati
videtur , nulla alia dictione aptius exprimere potuerunt differentiam
ex Patre et Filio existentiae Spiritus, et ex Patre et Filio
existentiae administratoriorum Spirituum, nisi hac sola, veluti
reliquis aliis magis propria , quae tinniret , ex essentia Patris et
Filii esse Spiritum sanctum. Etenim si ex essentia Patris et Filii
Spiritum esse Patres non decrevissent, quomodo aptius illius
differentiam et administratoriorum Spirituum representassent, cum et
ipsi sint ex Patre et ex Filio ? Qui itaque dictitant , existentiam
Spiritus ex essentia Patris et Filii non inferre ipsius Spiritus
essentiam et hypostasim , tantumdem mihi videntur a veritate aberrare
, quantum est a Deitate Spiritum sanctum deiicere. Quo enim alio
credetur Deus Spiritus , nisi quis et ex corde accurate crediderit et
labiis pure confessus fuerit, ex divina essentia Patris et Filii
essentialiter, et in hypostasi eum provenire ? Patres siquidem, qui
adversus Spiritus hostes certamen propriis temporibus iniere, nullam
aliam suae demonstrationis materiam assumpserunt , Spiritum esse Deum
, nisi illud tantummodo e divinis literis demonstrando , ex divina
essentia Patris et Filii esse Spiritum sanctum. In immodicas igitur
et super altitudinem omnem et profunditatem extensas subtilitates
huiusce temporis theologicarum tractationum sese immergentes,
caveant, ne aliquando innumeris de minimis et frivolis
disputationibus a via Patrum abripiantur, qui non admodum curiose et,
ut illis complacitum fuerat , crasse , ex essentia Patris et Filii
Spiritum esse asseruerunt : neque temere criminentur Romanos , qui ex
Patre et Filio Spiritum dicentes procedere, et dictionis
expositionem, dum semetipsos defendunt, apponentes , essentialiter et
in hypostasi ex Patre et Filio Spiritum esse , integrum Patrum in
rebus theologicis pertractandis praecipuorum chorum suae responsioni
praeferunt. Qui vero contendunt , nec essentiam nec hypostasim
Spiritus notari, cum ex essentia Patris et Filii ille proveniens
asseritur , absque dubio potissimam pietatis partem, utcunque
detruncant; tanquam qui dictionis notionem distorqueant , cuius vi
Patres nostri Theologi Deum esse Spiritum cum multo veritatis
emolumento demonstrarunt. Haec porro nostram causam sustinent ac
tuentur, satisque esse mihi videntur ad corroborandum, probe a nobis
cum Romana Ecclesia pacem initam fuisse. Namque omnia scripto tradita
dicta digesta sunt, ut tum praesentibus, tum futuris hominibus
comprobaremus , Satanica improbitate , et nulla rationali de causa
Ecclesias inter sese per tantum tempus inimicitias exercuisse. Etsi
qui Commentarium hoc nostrum percurrerint, existimabunt , nos ad
dictorum hic exscriptorum sententiam exacte collimasse, Deo gratiae.
Id si aliter nonnullis circa illa visum fuerit, eorum liberum
arbitrium quis coget, rem regiam ipsis a Deo datam ? Quod vero subest
mihi fraterne pro illis indolenti dicere, considerent, ne ipsi in se
ipsos insaniant , si satis copiosam insaniae demonstrationem habent,
quot mala, post hoc Ecclesiasticum dissidium exortum , nostram
nationem divexarunt.
XXXIV.
Quando vero in principio haec nostra Oratio, ante dictorum
expositionem promisit, auctores etiam schismatis, et illos qui eos
secuti sunt, redarguere , veluti eos qui nihil neque sanum neque quod
proxime ad verum accederet , in Commentariis adversus Romanam
Ecclesiam posteris consignatis, enunciarunt, age iam alteram debiti
partem exsolvamus. Et licet, ut nonnemo existimabit, adscripta
testimonia videantur rationi consentanea , sunt nihilominus in
concinnatis adversus Romanos Commentariis diversis temporibus partes
quaedam, quas supra posuimus , veritatis vim occulentes , ipsa eadem
scripta, quae usquedum ad nostras manus pervenere, in medium
afferenda sunt , et singulae partes suo ordine orationi inserendae,
et contra opponendum, quidquid nobis ex Deo suppeditabitur, et ad
cuiusque sententiae eversionem conducet.
XXXV.
Igitur cum omnium antiquissimum schisma Photius suscitaverit , id
temporis Patriarchalis Byzantini throni antistes , inventor primus et
parens propositionum , quae adversus Romanam Ecclesiam falso
concinnatae sunt , ab illius expositis ad excitandam conflictus
flammam Syllogismis orationem nostram exordiamur. Prima illius
ratiocinatio reperitur hunc in modum ipsis eiusdem verbis expressa.
„Si simplex est Spiritus, procedit vero ex Patre et Filio, modis
omnibus hi una persona reputabuntur. Hinc introducetur Sabelliana
contractio , seu potius semisabelliana. " Et hic est primus
Photii Syllogismus. Ego vero iam ad illius argumenta refellenda
dissolvendaque me accingens, mei ante omnia defensionem praeponere
iudico , ne quis ex illis qui nostrum hunc Commentarium legent,
superbiae iactantiaequae nos accuset, quasi certamen hoc
contradictionis inierimus ob inanem tumorem , animique elationem ,
vel ut nonnullis etiam videremur satis virium habere , eorum quos
commemoramus, sapientiam dicendi copia et eloquentiae abundantia
superare. Absit, ut ita insaniendo deliremus, et similia de nobis
imaginemur, et beatitatem reiiciamus , quae pauperibus Spiritu in
Evangelio promittitur. Sed contradictionis universum certamen erit
nobis veluti ecclesiarum Deo complacitae unionis studio inflammatis ,
ob quod ad hanc contradictionem descendimus veritate , mendacium
subigere , non nobis in sapientia supereminentium gloriam apud
nonnullos alios vendicare conantes. Nanque antequam quispiam alius
aliquid simile de nobis opinetur, iam plane confitemur , omnibus ,
quibuscum in contradictionem venimus , et sapientia et eloquentia
plurimum esse inferiores, et, quod ad sapientiae vires spectat, nec
adversis oculis eos intueri posse , tantum abest, ut cominus et
veluti statarii milites cum illis confligere dicendo audeamus. Cum
vero sapientiae universae vertex veritas sit, quod et solus sapiens
veritatis Deus, in ipso veritatis Deo spe collocata iam ad eos
refellendos, qui mendaciis addicti veritatem convellunt, ventis
secundis in certamen descendimus. Et quando Dei et veritatis mentio
inducta est, per eandem veritatem, nec alium testem et conscium
sacramento astringimus ambarum partium Commentariorum cognitores
futuros, ut animi affectu deposito, ad rei cognitionem accedant ,
illius plane gnari , nos omnem hunc laborem pro unione Ecclesiarum,
quarum dissidium summopere pietati nocuit, suscepisse ; et qui gratia
aut amore diiudicaverit, iudicium in se defraudantis praemio
attrahet, non in quibus forte detrimentum corpori fit , sed in illis
ipsis , pro quibus iniuria Deus affectus indignabitur. Hoc itaque
pacto pro secunda illius parte oratione antea disposita, rem ipsam
aggrediamur. Sed nunc denuo resumendus est Syllogismus praepositus .
XXXVI.
„ Si simplex," inquit , „ Spiritus est , ex Patre vero et
Filio procedit , omnino hi una persona reputabuntur, indeque
contractio Sabelliana aut potius semisabelliana , introducetur.
"Qui
ad demonstrationes per Syllogismos dialecticorum more procedunt ,
ante omnia tanquam utilissimum praeponunt sententiae , quae in
dictionibus est , determinationem , ne dictionum varia significatione
veritas obscuretur. Tu vero , sapientissime Photi , nanque ad te
veluti praesentem orationem converto, in apposito primo hoc
Syllogismo, et sub conditione circumplicato, si ex Patre, ais, et
Filio Spiritus procedit , cum Spiritus simplex sit , necessario
sequitur , ex Patre et Filio Spiritus processione contrahi hosce in
unam personam, quod Sabellianam aut Semisabellianam haeresim
indigitas. Cum itaque duarum personarum in unam contractionem
necessario sequi affirmas, si quis ex Patre et Filio Spiritum
procedere concedet, quod Spiritus simplex sit , quaerendum plane est
, hoc „procedere" quonam significatu hic a te assumatur.
Nanque dices omnino, ex Deo naturalem et essentialem Spiritus
existentiam , processione , nec aliud quidpiam notari. At existentia
haec non semper sola processionis dictione significatur , sed et
plerisque aliis, inter quas locum habent , „progredi , profundi,
provenireque ipsum ex Patre." Scimus praeterea communi, ut in
confesso est , sententia nostrae Ecclesiae , ex Patre et Filio haec
omnia de simplici Spiritu dici, et illius simplicitatem conservari ,
nullamque inde Patris et Filii contractionem insinuari ; apertaque
haec est demonstratio, quod tibi absurdum videtur , non sequi , si ex
Patre et Filio Romani procedere tradunt. Nam vel tum etiam , cum
progreditur et effunditur simplex Spiritus ex Patre et Filio , in
unam eos personam contrahi asseres , ni et communibus sententiis
impudenter contradicere velis : vel si id non fuerit, neque cum
Romani ex Patre et Filio illum dicunt procedere, contractio eorundem
introducetur. Tu vero nihilominus et alterum Syllogismum adnectis.
XXXVII.
„ Si ex Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, duplex omnino
erit et compositus. "
Quid
hic ais ? mi homo. Propterea duplex erit et compositus, quod ex Patre
et Filio secundum Italos procedit. Concede prius duplicem illum esse
et compositum, quod ex Patre et Filio existit secundum nostras
Scripturas sacras ; et tum concedetur , duplicem illum esse et
compositum , si ex Patre et Filio procedit. Veruntamen etiam, si ille
ex Patre et Filio existat naturaliter et essentialiter et in
hypostasi , propriam tamen simplicitatem non amittit ; clarum est ,
neque duplicem neque compositum esse, si ex Patre et Filio secundum
Romanos procedit. Praeterea
XXXVIII.
„ Si ad duo principia refertur Spiritus sanctus, ubi erit tantundem
decantatus unius principatus ?"
Tolli
, ais , unius admodum decantatum principatum , si ad duo principia
Spiritus referatur. Et unius principatum admodum decantatum tolli, si
ad duo principia Spiritus referatur, nemo contra dixerit. Tu vero qua
de causa veritatem non es reveritus , tanquam confessum arripiens ,
quod ab eo qui una tecum disserit, non conceditur, et concludens ,
quod inde apparet absurdum ? Ubi enim per te Italus deprehenditur,
duo asserens in beata Triade principia ? Aut ostende eum duo
principia asserentem , et tu ostenderis , cate inferens , tolli unius
admodum decantatum principatum , si ad duo principia Spiritus
refertur, aut id non ostendens , palam innotescis odio et non
veritate, tua et ratiocinans et concludens. Dicis praeterea.
XXXIX.
„ Si producit Spiritum Pater, producit vero illum et Filius , erit
Pater et contiguus productor Spiritus , et longinquus propter illius
ex Filio productionem. "
Habeto
tibi et circa haec oppositionem. In productione sola Spiritus
contiguum et longinquum intelligis, quod cum a Latino non dicatur, tu
tamen quasi ab illo diceretur, obtendis : an in aliis quoque quae tua
ecclesia palam asseverante confitetur ? Nam si contiguas et
longinquas productiones confingis, quod Latinus dicat , Spiritum ex
Patre et Filio produci , iam tibi commodum fuerit, et contiguas et
longinquas profusiones , emissiones et suppeditationes comminisci ,
quod ista omnia ex Patre et Filio asserantur. Quodsi haec omnia ex
Patre et Filio asseruntur , et in illis apud homines pietatis
cultores et studiosos longinquum et continuum locum non habent,
considera, quale tibi immineat iudicium productiones longinquas et
continuas comminiscenti. In alio rursus Syllogismo dicis. XL. „Si
ex Patre processio Spiritus sancti perfecta est, supervacanea igitur
erit ex Filio. " Sed nos hisce tuis illa respondere possumus ,
quibus propter contentionem dissidium Ecclesiae introductum esse,
manifestum erit iis qui accurate rem perpendent. Nanque si propter ex
Patre processionis perfectum , supervacaneum esse ducis processionem
ex Filio, quid respondebis interrogantibus, si ex Patre Spiritus
sancti suppeditatio perfecta est , supervacanea igitur erit ex Filio.
Veruntamen et perfectam esse ex Patre Spiritus sancti suppeditationem
, et nihilominus non supervacaneam ex Filio, propter perfectionem,
quam ex Patre habet , indubitatum est. Tu porro si non fateris et ex
Patre perfectam esse suppeditationem Spiritus , et Filii
verosimiliter et non supervacaneam, tum supervacanea secundum te
supervacaneae processionis effare. Quod si et ex Patre Spiritus
sancti suppeditationem perfectam fateris , et ex Filio etiam
perfectam recipis et supervacaneam esse non dicis , ne ecclesiasticos
terminos egrediaris, remanent tibi supervacaneae processionis
supervacaneae argutiolae. Alius ex tuis Syllogismis.
XLI.
„Si producit quidem et Filius , Spiritus vero productione viduatur,
tenuioris esset facultatis quam Filius , quod fuit Macedonii
deliramentum. " Illa tibi ad refellendum hunc Syllogismum satis
superque fuerint , quae ad primum tuum refellendum adduximus. Cum
vero etiam hoc in loco aperte nimis insinuas : si ex Patre et Filio
est Spiritus sanctus, si ex eodem etiam alius Spiritus non est,
tenuioris illum futurum facultatis, audi quoque iterum. Hoc absurdum
non sequitur solum , cum producit Spiritum Filius , Spiritus vero
productione privatur, sed tum etiam, cum Filius mittit , effundit et
eluminat Spiritum : Spiritus vero neque se ipsum neque alium Spiritum
emittit neque effundit neque eluminat. Haec enim omnia ex Filio
possidens Spiritus , tanquam qui ea ex Filio habet , ut nostrarum
scripturarum auctoritate confirmatur, nulli indigentiae quae
facultate filii inferior sit, subiicitur, quod neque ipse ex se ipso,
neque alius ex eo Spiritus est missus et elucens et effusus. Non
igitur neque cum ex Patre per Filium producitur , ipse vero
productione privatur , tenuioris quam Filius facultatis erit.
Adnectebas et reliquis hunc.
XLII.
„ Si eandem Spiritus productionem habet Filius atque Pater ,
communis horum fuerit productionis proprietas, et quomodo commune
erit proprietas ? Si vero oppositam , et quomodo hanc illa non
destruit ? contraria enim unum aliud corrumpit. Si partem , pars una
Spiritus hac ratione , pars modo alio procedet , et ex inaequalibus
partibus erit compositus."
Sed
qui, mi homo, non vertigine laborabit, dummodo hanc tuorum
argumentorum compositionem refutare in animo habeat ? Nanque dicis ,
si communis est Patris et Filii productionis proprietas , quomodo
erit commune proprietas ? et hoc visum est fortasse tibi validum et
invictum. Ego porro dico , et quanam ratione maxime absurdum tibi
videtur , esse aliquod commune Patri et Filio , proprie in ipsis
solis consideratum , quod non sit commune Spiritui ? Est etenim
commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est : et quod non
unius sed duarum personarum hoc est , commune dicitur et est : quod
vero proprie in illis consideratur , et illius particeps Spiritus non
est, dicitur eorum proprietas , nempe , ut eo distinguatur Spiritus
ab illis. Commune enim in ipsis consideratur , habere eos Spiritum
unum indivisum , quod Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Sed
quando non est et huius Spiritus Spiritus , propterea quod Pater et
Filius habent unum Spiritum indivisum, proprietas eorum est : et in
hoc communio Patris et Filii ab aeterno duabus solis personis insita
, solvit dubitationem tuam, quonam pacto commune erit proprietas ?
Rursus inest commune Filio et Spiritui , eos non absque ortu esse ,
et proprium eorum dicitur , ex causa eosdem esse , quod in Patre
admittere natura abhorret. Quodsi et testem poscis , qui comprobet
tibi, quomodo commune Filio et Spiritui dicitur , duabus solis
personis non absque ortu esse , et quomodo proprietas harum duarum
personarum solummodo dicatur, ex causa easdem esse, ad solvendum
dubium , quod in iam dicto tuo Syllogismo proposueras : Quomodo erit
commune proprietas ? Nyssenus iterum aderit , et Homilia in Orationem
Dominicam manifeste id astruet. „Nam et Filius ex Patre exivit, ut
scriptura tradit, et Spiritus ex Deo et a Patre procedit. Sed
quemadmodum sine causa esse , solius Patris cum sit , Filio et
Spiritui adaptari nequit , sic contra , ex causa esse , quod est
Filii et Spiritus proprium, de Patre considerari alienum est a
natura. Cum vero commune sit Filio et Spiritui non esse absque causa,
ne forte confusio aliqua in his subiectis accidat , rursus est
facile, differentiam quae in eorum proprietatibus est , reperire. "
Adverte animum ad hoc Theologi Patris testimonium, consideraque
quomodo proprietatem duarum tantum personarum vocavit , ex causa eas
esse : et quomodo repraesentavit , commune esse iisdem duabus
personis , absque ortu non esse : quod idem omnino fuerit , ex causa
eas esse ; discitoque , non recte te tanquam de absurdo haesitasse ,
quomodo erit commune proprietas ? quo soluto ad reliqua Syllogismi
refellenda contradictione opus non est. Quando vero una divisionis
pars ita concepta est , si vero contrariam Patri productionem
Spiritus habet , scilicet Filius , erunt haec et haec absurda. Cum
nemo contrariam hanc productionem asserat , supervacanea fuerint,
quaecunque adducentur , ad absurda quae inde consequuntur,
reiicienda. Dicebas praeterea et haec.
XLIII.
„Si ex una causa Patre Filius et Spiritus sanctus emanarunt ;
producit autem rursus Filius Spiritum , producet et Spiritus Filium:
pares enim dignitate utrosque eduxit Pater et productor. "
Ad
haec quoque , quae opponimus , audi. Quum Patrem pares dignitate
produxisse Filium et Spiritum , demonstrationis tuae materiam assumis
, produci quoque ex Patre Filium , si Latinus inferat , produci
Filium et Spiritum ex Patre: produci vero rursus et ex Filio Spiritum
, quid ipsi respondebis adversus te opponenti ; si ex una causa ,
Patre nempe, tum Filius, tum Spiritus effulgent, iterumque Filius
Spiritum emicat, emicat itaque et Filium Spiritus : pares enim
dignitate utrosque Pater produxit. Dicito per veritatem ipsam , quid
ad haec respondebis ? Annon male inferre deprehenderis , si , quod
pares dignitate producantur Filius et Spiritus ex Patré , producatur
et ex Filio Spiritus , concludis necessarium esse , produci quoque ex
Spiritu Filium ? Nanque satis manifestum est , non pares dignitate
tantum produci Filium et Spiritum ex Patre, sed et pares dignitate
effundi, pares dignitate provenire , pares quoque dignitate emicare.
Et ex Filio quidem effundi , qui pari dignitate ex Patre effunditur
Spiritus , et ex Filio effulgere , qui pari dignitate cum eo ex Patre
effulget , ecclesia fatetur , neque propterea admittit , quasi id
necessario consequatur , effundi , provenire et effulgere et ex
Spiritu Filium, quod eadem dignitate ambo ex Patre sint. Alius rursus
tuus Syllogismus haec continet.
XLIV.
„Si communis est Patri et Filio sancti Spiritus productio , utique
illius quoque Spiritus sanctus particeps erit. Omnia siquidem , quae
sunt communia Patris et Filii , eadem etiam referuntur ad Spiritum
sanctum. Hinc erit ille causa simul et effectus , quod ipsis
Gentilium fabulis monstruosius est."
Veritas
in enunciato tuo postulatur , quo forte probare intendis , etiam
Spiritum sanctum propriam existentiam Patri et Filio communicare , si
Filius illius existentiae cum Patre commune quid habet. Nanque
propositio asserens , quaecunque sunt Patris communia cum Filio ,
haec quoque esse communia cum Spiritu sancto , neque temere neque
absque distinctione ab iis , qui diligenti examine divinas scripturas
evolvunt , accipietur. Primum quidam quod propositio haec nullius sit
eorum Patrum , qui res theologicas nostrae ecclesiae tradiderunt, sed
tuus sit foetus ad stabiliendum schisma confictus. Secundum , quod
qui attentius divinas scripturas enucleant, agnoscunt quaedam insita
communia Patri et Filio , communia et Spiritui , bona dumtaxat , quae
naturaliter illis insunt nec aliunde adveniunt acquisita , ut
iustitia , bonitas , sapientia , et similia : agnoscunt etiam alia ,
quae naturaliter insunt Patri et Filio et non insunt Spiritui, non
quod Spiritus non sit eiusdem naturae atque Pater et Filius , hoc
enim longe abest ab omni pia cogitatione , sed quod naturales Patris
ut Patris , et Filii ut Filii proprietates , non sint communes
Spiritui. Licet enim eiusdem naturae sit Spiritus sanctus ac Pater et
Filius, attamen tanquam Spiritus in Triade accipitur , et universam
communium naturalium bonorum communionem habebit ut Spiritus ; sed
naturalium proprietatum Patris et Filii , ut Patris et ut Filii
communionem non habebit. Quanam enim ratione naturales proprietates
haec appellata fuissent , si communia essent et Spiritui ? Naturalia
siquidem haec , quod natura insunt Patri et Filio : proprietates vero
Patris et Filii , quod non insunt Spiritui. Itaque Spiritum una simul
haberi a Patre et Filio , naturale est bonum Patris et Filii , sed ut
proprietas eorundem naturalis. Non ideo ergo quia communicat Filius
cum Patre , quod ex utrisque Spiritus sit , communicabit cum eisdem
et Spiritus , ut et ipse sit ex se ipso. Hac distinctione considerata
pro dictae propositionis examine , qua asseritur : „Quaecunque sunt
Patris communia cum Filio , erunt etiam communia cum Spiritu sancto
;" indeque reprobato , non bene sentire eos qui opinantur
Spiritum propriae existentiae cum Patre et Filio communem causam esse
, si Filius commune quid habet cum Patre in eo, quod ex utrisque est
Spiritus sanctus. Qua tua ratione et simili communione aeque ac si
necessario concluderes aliquid verum, insinuas ac decernis Gentilium
fabulis , quod a Latinis asseveratur ut dogma , monstruosius esse. In
Syllogismis ergo Photii continebantur haec et similia, et iam a nobis
allata satis sunt , ut opinor , ad ea evertenda. Porro in progressu
orationis , futilem instituens disputationem , haec praetendi ab
Italis , ait, asserentibus, ab Ambrosio , Augustino , et Hieronymo ex
Filio processionem decretam fuisse, et ut ruborem forte excutiat ab
Italis , pro hisce viris sapientia clarissimis responsionem suam
hisce derivat, nempe.
XLV:
„Licet id dixerint iam memorati , forte secundum dispensationem
dixerunt , qua et magnus Basilius suo tempore usus est , vel ab
accurata rerum notitia uti homines exciderunt , quod multi
praestantes viri perpessi sunt , veluti Alexandrinus Dionysius ,
Methodius Patarensis , et alius et alius , qui sanctitatis sibi nomen
vendicarunt , quorum nonnulla dicta Ecclesiam non recepisse ,“
refert , „licet in aliis maxima in admiratione haberentur. "
Et
hoc est Photii pro Ambrosio , Augustino , et Hieronymo responsum, in
infamiam forte Italorum illis cognatorum excogitatum ; nos vero in
infamiam potius eorum iudicamus, qui ambabus , ut aiunt , manibus cum
Romana Ecclesia pacem reiiciunt. Et attente consideret , per
veritatem ipsam , cui lubitum fuerit. Secundum dispensationem , ais
Photi, Ambrosium, Augustinum, et Hieronymum ex Patre et Filio
Spiritum sanctum asseruisse , qua et magnum Basilium suo tempore usum
fateris. Tu itaque quomodo verecundia non es suffusus , excelsius, et
aeque ac sanctus Basilius rerum accuratam cognitionem tibi vendicans
, et infirmiorum misericordiam non capiens ? Quomodo animo non
concepisti Patres nostros antiquis illis diebus in firmamento nostrae
ecclesiae compellucidos , magnum nempe Basilium , cui a theologia
cognomen fuit Gregorium, alterum Nyssenum Gregorium , Ioannem cuius
aureum eloquentiae flumen est , praetereaque alios post eos plurimos
summosque Doctores , qui omnes Ambrosii, Angustini et Hieronymi
commentaria evolventes , ipsos qui ex Filio processionem Spiritus
asseverant , inter Sanctorum numerum collocabant , et cum Romana
ecclesia eorum commentarios exosculante communicabant, illamque
veluti ecclesiarum matrem obsequiosi audiebant ? Eos ab accurata
rerum notitia excidisse, ais, ut hunc vel illum ex nostris Sanctis.
Sed mera te mendacia fundere hinc apparet. Nanque quorum sanctorum
dicta non approbasse ecclesiam dicis, ea omnia obsignata in
ecclesiasticis voluminibus, qui res ecclesiasticas pertractant ,
optime norunt. Indeque eos ab accurata rerum notitia excidisse
innotuit. Si itaque et allegatos Romanae ecclesiae Patres ab accurata
rerum notitia excidisse cognovissent , tum alii Romanae ecclesiae
Patres , quos plurimos et summos ea aetas tulit , tum ecclesiae
nostrae lumina , qui id temporis ecclesiarum unionem exosculabantur,
non neglexissent, sed scripto signassent , postmodum nobis enatum ,
dignissimum tamen qui sciretur , errorem. Hoc quoque Photius ait.
XLVI.
„ Dixerunt tres , ut Romani tradunt , sed septem Synodorum
praesules non dixerunt, qui simul una decreverunt, nullum ultra dogma
apponi , neque tolli ex definitione Fidei tradita : quinimo qui
similia ausus fuisset , eum penitus ab ecclesia abscindi."
Et
Photius plane nihil novum opinatur, si id tres dixerunt, quia id
veluti Romani dixerunt. Ipse vero et novum admodum assero , eundem
Photium aliosque , qui schisma secuti sunt, noluisse Romanae
ecclesiae unionem amplecti , quemadmodum progenitores nostri eorum ,
qui primum ex Patre et Filio Spiritus processionem enunciarunt,
Ambrosii dumtaxat, Augustini, et Hieronymi. Cum vero dicat : „et
septem Synodorum praesules simul omnes decrevisse , nullum in
posterum dogma apponi , neque tolli ex tradita Fidei definitione ;
imo qui similia ausus fuisset , ab ecclesia abscindi. " Quomodo
illud animo non comprehendit , Fidei definitionem ab universis
Synodis Nicaenae Symbolum nuncupatum fuisse, ut scire quisque
poterit, qui varia variarum Synodorum acta percurrit ? Et ego sane
hoc Nicaenae Synodi Symbolum sine ulla sui immutatione robur habuisse
affirmo et in secunda et in tertia et in aliis quoque Synodis
subsecutis. Namque immutationem non additione, aut ademptione
dictionum circumscribo, quod non in vocibus, sed in sententiis nostra
pietas definiatur. Verum Photius si additione et ademptione vocum
immutationem traditae in Nycena Synodo fidei definitionis praescribit
, praesules omnes a secunda Synodo reliquisque aliis et audaces
reputat , et praescriptis poenis adversus audentes obnoxios facit.
Nullus enim ex iis qui ecclesiasticas res perscrutantur , ignorat ,
nonnullas dictiones e Nicaenae primae Synodi Symbolo ademptas fuisse
, alias etiam illi additas. Etsi Romani poenis subiiciendi sunt, quod
secundae Synodi Symbolum recitantes , ex Patre et Filio Spiritum
procedere addunt, multo antea afficiendi erant accusandique secundae
Synodi Patres , hanc totam additionem inserentes de processione
Spiritus primae Synodi Symbolo. Sedenim illi ipsi , qui terribiles
poenas irrogant contra additionem et ademptionem ausuros , in Symbolo
Nicaenae Synodi , et voces ex eo sustulerunt et addiderunt. Quod
indicium manifestum fuerit, additionem et ademptionem a Patribus
nullam aliam reputari, quam illam ademptionem et additionem, quae
pietatis sententiam vulnerat. Quare Romani vocem addentes , dummodo
piam de triade sententiam conservant , non sunt a nobis inter
schismaticos accensendi , si rectum iudicium ferre volumus. Inter
alia quoque in scripto Photii continebatur,
XLVII.
„ Leonem Papam cum Apostolicae Ecclesiae aerarium reserasset , duo
scuta inter alia sacra donaria asservata eduxisse , Graecis et
literis et verbis expositionem Fidei continentia , quae , "
refert , iussisse Leonem Papam coram universo Romano populo legi. "
Et
nescio quid hoc conferat Photio ad schisma constabiliendum. Neque
enim Romani neglexerunt , quod Papa Leo de hisce scutis effecit, quae
ad haec tempora ita erecta custodiunt , et certis temporibus et
Graece legere fidei Symbolum non abnuunt. Quare vero id faciunt? ut
plane ostendant non dictionibus, sed sententiis pietatem ab eisdem
coli. Id si non esset , fortasse etiam in codice Evangelii additionem
dictionis in Symbolo factam addere non retardassent. At hi non adeo
pudorem perdiderunt; sed et interrogati respondent , ita pronunciare
, Spiritum ex Patre et Filio procedere , cum nihil differat ,
aliquando eum dicere , ex Patre procedere , aliquando ex Patre et
Filio : idque ut comprobent, inquiunt , non in eo solo evangelico
textu Patris nomen iacere , tacito nomine Filii ; sed et in multis
aliis divinae Scripturae incisionibus , in quibus non possumus aptum
sensum elicere, nisi etiam Filium intelligamus. Non itaque quod non
simul enunciatur aliquando Filius , non una simul intelligetur cum
Patre , sed quod cum Patre simul intelligitur , simul enunciabitur
tempore et modo, ut placuerit illi , qui verba de Patre et Filio
instituerit , dummodo iuxta piam sententiam simul cum eo intelligitur
, licet non enunciatus ; et simul rursus enunciabitur , tanquam qui
cum eo simul intelligitur. Et ad haec comprobanda apostolica illa
verba in medium afferunt. Apostolus dixit: „soli invisibili
sapienti Deo , " et „ solus possidens immortalitatem , lumen
habitans inaccessibile. " Et quis adeo adversus veritatem
pudorem exuit , ut audeat dicere , invisibilitatis et sapientiae una
cum Patre participem non esse Filium , quas Patri soli Apostolus in
iam dicta incisione vendicat? Similiter quis spoliabit Filium ea ,
quam Patri soli Apostolus astruit immortalitate , et inacessibili
lumine , quod solum Patrem habitare Apostolus tradit ? Haec dicta
apostolica producentes Itali subdunt , si hic ubi expresse „ solus
" exprimitur de Patre , Filius a Patre non separatur , quomodo
non simul intelligetur cum Patre in illis , in quibus „ solus "
Patri non adiacet. Praeterea Evangelicum illud dictum, „ de die
illo, et de hora nemo novit, nisi Pater solus, " non debile
defensionis suae argumentum proponunt. En enim, aiunt , ipse Filius
est , qui dicit solum Patrem scire. Sed quod sibi ipsi ut homini
abiectum ignorantiae appingit, suam ipsius naturalem unionem cum
Patre concipere concedit , indeque unam et Patris et Filii
cognitionem. Quo Evangelico dicto animo eorum , qui amplexaturi erant
pietatem , naturalis unionis cognitionem insinuavit. Cuiusnam vero
dicti ? illius : „Ego et Pater unum sumus." Sed iam tempus est
postrema Photii verba examinandi. Nanque ille cum ad eorum finem
pervenisset , haec habet.
XLVIII.
„Sed quid opus est multa aggerere ? Filius et Dominus Spiritum ex
Patre procedere nos initiando docet. Et magnus item Paulus rursus
decernit: Licet nos , aut Angelus de coelo evangelizaverit vobis
praeter id quod nos evangelizavimus , anathema sit. Et quisnam alium
doctorem inquiret, ni plane insaniat ?"
Duo
itaque haec pronunciata, evangelicum nempe et apostolicum validissima
, ut videtur Photio , ad propagandum ecclesiae dissidium sunt. Nos
primo secundum interrogationem orationem digerentes respondebimus.
Quia in evangelio dixit Dominus, Spiritum ex Patre procedere,
decernis Photi, a nobis cum Romana ecclesia communionem respuendam
esse , dicente ex Patre et Filio illum procedere ? Sed Patres nostri
Basilius , Gregorius , Gregorius alter, Ioannes Chrysostomus vocem
hanc evangelii accurate tenentes, Ambrosium, Augustinum et Hieronymum
, ex Patre et Filio Spiritum procedere praescribentes (hoc enim uti a
te supra confessum arripio , nullius alterius demonstrationis
indigus) non eiiciebant , sed in communionem acceptabant , et per eos
universae Romanae ecclesiae complementum: similiter et Patres
sanctarum septem oecumenicarum Synodorum cunctos dictorum theologorum
, Romanorum hominum discipulos , qui sacerdotii in Romana Ecclesia
catalogum complebant , socios aestimabant et fratres. Quibusnam
adhaerendum nobis est , omnibus illis , an tibi post schisma a te in
ecclesia propagatum hoc asserenti , et illis qui te in solo schismate
secuti sunt, et non etiam in unione quam postmodum poenitentia ductus
admisisti, cum magna coacta Synodo rursus res Ecclesiasticas pristino
decori restituisti ? Et haec ad primorum dictorum , ut videtur Photio
, validissimorum pro ecclesiae dissidio stabiliendo dicta sint. Nunc
secundum examinemus, in quo magnum hic introducit Paulum , anathema
edicentem contra evangelizantem aliquod alienum a suo evangelio. Hic
quoque attente rem examinare volentem moneo , ne insulse dictum
arripiens , condemnationis huiusce calculum in Romanam Ecclesiam ,
sed ante ipsam in omnes Synodos, quae pleraque dogmata exposuerunt et
depraedicarunt , quorum nullam usquam magnus Paulus mentionem fecisse
reperitur , deferat. Nanque hic summum Apostolorum culmen , prohibet
diversa ab Evangelica sententia introduci: futura vero in suum
evangelium postmodum dictionum additione nulli omnium crimen appingit
praevaricationis evangelii. Qui itaque perperam sic et absque
discrimine anathematis poenam irrogare voluerit illis, qui post
evangelium Pauli quaedam, quae in Evangelio Pauli non reperiuntur ,
decreverunt, nescio quomodo hic respondebit Patribus nostris „
consubstantiale" praescribentibus. In quibus enim hoc Pauli
scriptionibus invenitur ? „Deiparae" vocem in evangeliis Pauli
nemo usquam offendet ; at Dei ecclesia clara voce eam pronunciat , et
eam oppugnantes ut Haereticos reiicit. Et non quia Paulus dictiones
has non usurpavit , uti praevaricatores evangelii condemnantur , qui
postmodum illis usi sunt; sed quod ex mente hi 'Pauli decreverunt ,
inter pietatis praecones collocantur. Inter alia hoc quoque nunc
considera, per Deum ipsum , prudens rectusque rerum praesentium
cognitor. Videturne tibi unquam , magnum Athanasium , et saepius in
his nostris commentariis commemoratos sanctos Patres nostros,
pietatis vindices, quos ipse nequeo satis compellare uti addecet,
concepisse aut elocutos fuisse aliquid Deo nostro et Servatori
adversum ? Et cuinam unquam simile quid in mentem veniet ? Sed hi,
licet Servator in evangelio Spiritum ex Patre procedere dicat , non
illius doctrinae reprobationem reputarunt , et ex Filio esse Spiritum
docere. Nanque ex his quidam ex Patre et Filio illum esse palam
affirmarunt : alii ex Patre per Filium esse et procedere. Latinos
itaque evangelicorum verborum praevaricationis insimulantes , propter
additam in Symbolo dictionem, caveant , ne antequam Latinis , ipsis
theologis nostris Patribus evangelicorum verborum praevaricationis
crimen appingant. Etenim si praevaricationem quis iudicat evangelii,
evangelicis dictionibus in aliis theologicis additionem dictionum,
non concors atque uniforme in sententia evangelicorum , et scripto
consignatorum theologiae Patrum dictorum considerans, is et dicentem
ex Patre per Filium Spiritum procedere , praevaricatorem evangelii
nuncupabit , et ex Patre et Filio eundem esse asserentem , eiusdem
praevaricationis obnoxium faciet, neque hos solum , sed et aientem ex
Patre ipsum provenire. Forte etiam hic verecundia deposita contra
theologiae cognominem iactabit : Quade causa Christo in evangeliis
tradente, Spiritum ex Patre procedere , in multis tuis theologicis
scriptis , tu provenire ipsum ex Patre enunciasti? Aut enim
dictionibus tantum tribuis , quicunque tandem is fueris , et
pervertisse verba evangelica criminaberis , „provenire , "
loco illius „procedere" affirmantem, vel si dicentis
auctoritas ac praestantia tibi persuadet , utrasque has dictiones
eandem sententiam denotare , nulla relinquitur tibi causa, ob quam
Romanae ecclesiae unionem , quae dictionem in Symbolo Fidei addidit,
sed pietatis sententiam veram ac genuinam servat , exosculari
amplectique refugias .
XLIX.
Sed cum iam finem habeant Photii omnia, convertenda est oratio ad ea
, quae aliquando montis Gani praeses monachus Ioannes Phurnes
adversus Latinos concinnavit, magnum quid esse ratus ad gloriam sibi
comparandam , ut videtur , si intempestive et ambitiosius ecclesiae
dissidium, inde imminens sibi praeiudicium non conspiciens ,
promoveret. Hic enim ad archiepiscopum quendam Mediolanensem
orationem suam convertens , cum archiepiscopum induxisset , ad
demonstrandum Spiritum esse et ex Filio , proponentem Evangelicum
illud dictum, in quo Filius dicit : „omnia quae habet Pater mea
sunt, " ad convellendam archiepiscopi propositionem haec infert.
„
Omnia
Patris habere Filium , verum merum est , nec illi contradici potest,
veruntamen universae Deitatis communia, veluti sempiternum ,
supersubstantiale , et similia: sed proprietatem , in qua est nota
differentiae paternae hypostasis , Filius habere nequit. Pater nanque
nomen personae est, et proprium solius ingeniti Patris. "
Et haec quidem
Phurnes ad Archiepiscopum. Tu porro qui haec legis, attende
adverteque animum. Archiepiscopo in medium afferente : „Quaecunque
habet Pater Filii sunt," ipse contra opponit. Ita est. Omnia
Patris Filii sunt , sed quae communia sunt universae Deitatis , quasi
diceret illa Patris habere Filium , quae communia sunt et Spiritui :
hoc enim inductio notat , cum dicit , veluti sempiternum
supersubstantiale, et similia : siquidem absque ulla haesitatione
hinc infert , commune Patri et Filio solum illud se velle dicere ,
quod et Spiritui commune est: non tamen esse proprium aliquid Patri
et Filio, quod non sit et Spiritui. Verum ego affirmo eum a vero
aberrare. Quemadmodum enim in obiectionibus adversus Photium
probavimus , sunt communia tribus , quae illis naturaliter insunt
bona, cum natura ipsis innata sint, nec deforis acquirantur , ut
sempiternum , supersubstantiale , et similia. Est vero et aliquid
commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est. Et hoc non ex
aliis sed ex ipso veritatis Spiritu , de quo nobis sermo est ,
manifestum erit. Est enim commune Patri et Filio , ex utrisque esse
Spiritum : et est commune Patri et Filio effundere , emittere , et
effulgere ambos Spiritum in hypostasi et essentialiter : Ipse vero
Spiritus neque effundit neque effulget neque emittit alium ex seipso
in hypostasi Spiritum , nisi solummodo propria munera. Igitur Phurnes
negans aliquod commune Patri et Filio , quod non sit commune et
Spiritui, ideoque contradicens Archiepiscopo super iis , de quibus
ille evangelicum hoc dictum proponebat : „omnia quae habet Pater ,
mea sunt, " ad demonstrandum Spiritum Patris, esse Spiritum item
Filii, non probe neque pro dignitate traditionis scripturarum contra
opponit. Quibus cum addat et illud, proprietatem, in qua est nota
differentiae paternae hypostaseos, Filium habere non posse , ideoque
putat se convellere posse, Filium emittere Spiritum , quemadmodum et
Pater emittit, neque apte neque industrie inducit. Nanque proprietas
cum nota paternae hypostaseos illa est , Patrem et Patrem esse et
ingenitum et Filii Patrem , et proprietatem hanc vere Filius habere
nequit. Quodsi proprietatem paternae hypostaseos Phurnes contendit
esse, emittere ipsum Spiritum , si hoc verum est , nunquam Spiritus
dictus fuisset et Filii Spiritus. Etenim si ut Pater , Pater habet
Spiritum , quando Filius Pater esse nequeat , Spiritum non habebit.
Sed in confesso est Spiritum esse Spiritum Patris , et Spiritum Filii
, et hoc nullo modo contradicitur , inde remanet manifestum , et ex
Patre uti ex Deo esse Spiritum , et ex Filio uti ex Deo , tamen ex
Patre veluti ex fonte sine principio , Deum producente principio , ex
Filio vero veluti per fontem , inde habentem quod sit , unde et suae
hypostasis causam habet. Itaque sive Phurnes , sive quis alius dicat
, non posse Spiritum esse et ex Filio , quod paternae hypostaseos sit
proprietas , esse ex Patre Spiritum, nae iste a recta notione
excidit. Et cum in progressu orationis iterum Phurnes inculcet,
L. „Si Spiritus
sanctus ex Patre et ex Filio procedit, proprietas Patris dimota est.
"
Nos obsistentes
dicimus. Quemadmodum non dimovetur proprietas Patris , cum dicitur
Spiritus esse ex Patre et ex Filio , pari ratione neque cum fatentur
Itali , Spiritum ex Patre et ex Filio procedere, Patris proprietas
dimovetur. Asserentes quippe Spiritum esse et ex Filio , si veluti ex
proprio absque Patre fonte dicerent eum esse, tum paternae
proprietatis dimotionem inferrent , sine principio fontem Spiritus et
Filium uti et Patrem decernentes : si vero cum dicunt , ex Filio
Spiritum esse , magnum Basilium proferunt affirmantem , quod a Filio
dicitur esse , ad primam causam Patrem relationem habet," nullam
suspicionem dimotionis paternae proprietatis relinquunt. Ut igitur
qui ex Patre et Filio fatentur esse Spiritum , propter iam dicta
paternam proprietatem immotam servant , sic propter eadem et qui ex
Patre et Filio asserunt illum procedere , immotam paternam
proprietatem conservant. Ad dicta Phurnae, quae subsequuntur, et in
quibus ait :
LI. „Si omnia quae
habet Pater et Filius , eadem habet et Spiritus sanctus , cum sit
eiusdem naturae et deitatis , necessario omnino et ex eodem aliquid
procedere colligetur“ ,
Nos dicimus : Etsi
omnia quae habet Pater et Filius , eadem habere et Spiritum sanctum ,
pium est affirmare , prorsus de illis communibus , quorum communionem
propter unam naturam et unam deitatem inter se habent tres
divinitatis personae. Sed non propter eandem cum Patre Filii naturam
, et eandem divinitatem decretum est , Spiritum et ex Filio esse, ut
, quemadmodum retur Phurnes , sequatur , procedere quoque aliquid ex
Spiritu , ob Spiritus cum Patre et Filio eandem naturam eandemque
divinitatem. Tres enim divinitatis personae communiter inter se
participant eandem naturam eandemque divinitatem. Et quod insitum est
uni propter eandem cum reliquis naturam , erit et duabus aliis. Et si
Spiritus esset et ex Filio propter Filii eandem cum Patre naturam ,
esset quoque et Filius ex Spiritu propter Spiritus eandem cum Patre
naturam ; vel potius haec tria unum esset ex alio. At nunc sequitur
quidem esse Filium eiusdem cum Patre naturae , quod ex essentia est
Patris , nec ideo cogitur esse Pater ex Filio propter eandem naturam
Patris cum Filio. Quidquid enim ex Patre , veluti Filius , id et
eiusdem essentiae cum Patre est, quod illud ex essentia Patris est :
non vero quidquid eiusdem essentiae est cum aliquo , hoc veluti et ex
Patre eiusdem essentiae est. Sic igitur et Spiritus eiusdem essentiae
cum Filio est , quod ex essentia Filii , at non quia eiusdem
essentiae cum Filio , ideo ex Filio. Nanque si id esset, esset et ex
Spiritu Filius , si ea quae eiusdem essentiae sunt , inter se
convertuntur. Quare qui alio atque alio tempore Spiritum Filii esse
Spiritum exposuerunt propter eandem naturam , frustra ac temere
similes interpretationes confinxisse comprehenduntur. Et nunc quoque
iam dictis Phurnes redarguitur, non recte asseruisse ,
LII. „Si
quaecumque habet Pater et Filius , eadem habet et Spiritus sanctus
propter eandem naturam eandemque deitatem , prorsus et necessario
aliquid ex eodem quoque procedere colligetur. "
Et non propterea
quod Filius eiusdem cum Patre naturae est , dici Spiritum esse et ex
Filio , unde Phurnes praedictum absurdum elicere conabatur , iam
declaratum est. Quod si iste ediscere cupit causam , ob quam Spiritus
et ex Filio dicitur, audiat , fidemque adhibeat Magno Basilio
decernenti , propterea esse Spiritum et ex Filio , „quod quaecunque
habet Pater Filii sint , " et principio absque causam patri
rursum conservanti, quod "quidquid a Filio dicitur esse, ad
primam causam Patrem refertur. " Ad subsequentem rursus
Syllogismum , quem ille ita disponit,
LIII. „ Si duae
processionis Spiritus causae sunt , haec et haec sequentur absurda, "
Refellendum , abunde
satis id fuerit , nullum alium esse, qui asserat duas spiritus causas
; quo non supposito , frustra ipse absurdorum inde subsequentium, ut
comminiscitur, seriem concinnat. Interim quoque paululum progressus
Archiepiscopo laboriosus esse non desinit ; hypostaticam proprietatem
nominans Patris , ex Patre Spiritum esse , dicentemque et ex Filio
illum esse , aeque atque duos Deos introduceret , criminatur. Qui
haec profatur, nescio quibusnam oculis adversus intuebitur rebus
theologicis tradendis instructissimum Gregorium Nyssenum, qui longum
sermonem serit de iis quae in Triade sunt, proprietatibus , non
asserentem hanc esse Patris hypostaticam proprietatem , quam Phurnes
, esse nempe Spiritum ex Patre, sed apertissime proprietatem Patris
stabilentem esse Patrem eumque absque causa esse. Quodsi hypostaticam
proprietatem Patris hanc esse quispiam affirmaverit, esse Spiritum ex
Patre, et tamen Pater hic noster Nyssenus et ex Filio esse tradit
spiritum , et , quod magis consideratione dignum est , non in alifs
suis Orationibus , sed in quibus Patris et Filii Spiritusque
discrimen explicat , ipsamque Spiritus erga Filium proprietatem
determinat. Itaque si tres proprietates Sanctus suo ordine disponens
, proprietatem Patris dicit , absque causa eum esse : proprietatem
Filii , ex Patre esse , et hoc tantummodo circumcludi , proprietatem
Filii aperte docet : proprietatem postmodum determinat Spiritus ,
esse eum ex Patre et ex Filio , quo pacto palam non contradicit
Nysseno , qui hypostaticam proprietatem Patris decernit , ex Patre
esse Spiritum. Et ne fortasse videamur ex nobis ipsis haec confingere
, illius verborum seriem, quam ille in Orationem Dominicam Homilia
disposuit , cuius principium : „ Cum conduceret magnus Moyses in
monte facta mystagogia Israeliticum populum," hic iterum , ut et
antea, apponemus hisce verbis digestam: „Namet Filius ex Patre
exivit , ut scriptura tradit , et Spiritus ex Deo et Patre procedit,
sed quemadmodum absque causa esse , solius Patris est , quod neque
Filio neque Spiritui adaptari potest , sic vice versa, ex causa esse
, quod est proprium Filii et Spiritus , de Patre intelligi alienum a
natura est. Cum vero Filio et Spiritui commune sit , ingenitos non
esse , ne confusio circa subiectum introducatur , rursus potest
immixta in eorum proprietatibus differentia reperiri , ut et commune
conservetur , et proprium non confundatur. Nanque unigenitus Filius
ex Patre per Scripturam sacram dicitur, nec ultra hoc illius
proprietatem oratio extendit. Spiritus vero sanctus et ex Patre
dicitur , et ex Filio esse astruitur. Si quis enim Spiritum Christi
non habet, inquit , hic non est illius. Itaque Spiritus qui ex Deo
est , et Christi Spiritus est ; Filius qui ex Deo est, Spiritus neque
est neque dicitur , neque convertitur relativa ista sequela. "
Наес sancto isto Patre de proprietatibus divinis decernente, et
palam proprietatem Filii praescribente , eum ex Patre esse et
proprietatem Spiritus affirmante diserte , ex Patre eum dici et ex
Filio esse astrui , temere Phurnes hypostaticam proprietatem Patris
vocat , ex Patre esse Spiritum. Sequentes vero Syllogismos quis
absque rubore percurret ? ratiocinans enim hic adversus
contradicentem scribit .
LIV. „Quodsi
propterea dicis , Spiritum ex Filio esse, quod Spiritus Filii dicitur
, quid de Iosepho dicemus , qui Fratribus ait , ne timeatis : Dei
enim ego sum. Num Iosephum existentiam ex divina natura habuisse
opinemur ? et Davide dicente , Domini terra. Num ex divina natura
esse eam concedemus ?"
Papae ! Quas
adversus fratres iniusta exacerbatio vires habet ? Nisi enim ex
intempestivo irrationalique zelo contradictio exorta fuisset , quando
similia unquam enunciasset vir sapientia eloquentiaque instructus ?
Quod vero dictis adnexuit, neque id ex verecundia hominis est. Subdit
enim: „Quod alicuius esse dicitur , non erit ex eo necessario ,"
nec potuit suae propositionis mendacium deprehendere. Neque enim vera
est propositio asserens : „Omne quod est alicuius , non est ex
ipso" , sed ea: „ Non omne quod alicuius iam et ex ipso. "
Reperientur enim nonnulla , quae alicuius sunt, et ex ipso non sunt ,
ut illa quae sunt externa naturae alicuius , veluti alicuius vestis,
alicuius lectulus, et similia. Reperientur quoque nonnulla , quae
alicuius sunt et ex eo sunt, ut omnia quae alicuius essentiae sunt ,
veluti alicuius Filius , et ex eo est, alicuius Spiritus , et ex eo
est. Sed euge exemplum , quod tam prope accidit ad orationis nostrae
scopum. Etenim si in omnibus , quibus Spiritus corruptioni obnoxius
est , non est in aliquo , cuius Spiritus non sit ex ipso , quanam
ratione contendet quispiam , Filii Spiritum non esse et ex Filio ?
His itaque concluduntur Phurnae dicta , quae mihi refutatione digna
visa sunt. Nam si quid practerea aliud in illis immiscet,
despiciendum potius , quam contradictionibus subigendum iudicatum est
, quod ex iis quae dicta sunt , eorum etiam quae dicta non sunt,
refutatio facile parari possit.
LV. Nunc vero
Nicolai Methonensis pronunciata examini subiicimus. Hic enim statim
in suae orationis exordio prolixa admodum loquacitate astruere
conatur, „paternam proprietatem esse ex se ipso producere."
Veruntamen nobis
sententia ista non arridet , quod utraque non producantur ex Patre
veluti Filii Neque enim simpliciter producere paterna proprietas est
: nanque tum foret et Spiritus Filius , sed generando producere, haec
vere proprietas Patris , qua productum ut Filius producitur ex Patre
, sed uti ex Deo , Deitatis inquam fonte : et est unus idemque
Deitatis fons , ex quo varie Filius et Spiritus proveniunt. Sed cum
Filius ex fonte hoc Deitatis ut genitus et immediate producatur ,
propterea et Pater et deipara Deitas fons Deitatis in generatione
Filii nuncupatur. Quod vero Spiritus neque ut genitus ex ipsa , neque
immediate ut Filius, sed ex ea est per Filium secundum alium
existentiae modum, propterea Pater fons Deitatis hic appellatur ,
adeo ut non simpliciter producere , sed hoc modo , paterna proprietas
demonstretur in deipara Deitate. Nam si Spiritus contigue et
immediate aeque atque Filius ex Patre esset , omnino nullus unquam ex
Sanctis ausus fuisset , et ex Filio Spiritum asserere. Quoniam vero
Filium contigue et immediate Patres affirmant ex Patre , Spiritum
vero per Fitium ex Patre esse , et per Filium ex Patre procedere
tradunt : propterea et ex Filio saepenumero in scriptionibus suis
dixerunt Spiritum. Et est Spiritus , et veluti ex Deum generante
principio Patre , et veluti ex fonte Filio , non tamen separato fonte
absque Patre : fons enim Spiritus et Pater , fons Spiritus et Filius
: sed Pater quidem fons Spiritus et est et dicitur , uti fons
Deitatis , et sine principio causa ; Filius vero fons , per se ipsum
naturaliter et essentialiter Spiritum ex Patre emanantem effundens.
Non recte itaque Methonensem paternae proprietati processum Spiritus
ascribere , qui potius absque principio Deitatis fonti accommodatur ,
satis ut opinor , demonstravimus. Nunc porro considerandum est , quod
ipse deinceps adnectit , magni Dionysii nunquam satis laudatum dictum
illud, quod ita se habet :
LVI. „Patrem
quidem esse fontem et originem in divinis a sacris Scripturis
accepimus, Iesum vero et Spiritum deiparae Deitatis , vel si dictu
fas sit , quasi germina divina , floresve ac lumina
supersubstantialia: quonam autem pacto sese habeant , neque eloqui
neque intelligere valemus. "
Dictum hoc propriis
sermonibus Methonensis complicans, in eam sententiam , ut apparet ,
attrahit , in quam et plerique alii post eum , quemadmodum etiam ego
hisce meis auribus exponentes audivi , contendentes ex voce illa ,
qua duos effectus nominat germina a Deo nata, non posse aliquem
unquam dicere , Spiritum et ex Filio ; „quod ex germine germen esse
nequit. " Et Methonensis quidem hoc magni Dionysii dictum
afferens , advertendum Spiritum esse et ex Filio , exempli imaginem
duorum germinum ad constabiliendam suam sententiam proponit , dicens
„fieri non posse , ut ex germine germen sit. " Ego vero dico.
Aptissima huiusce exempli imago tum fuisset, si e Deo nata illa
germina essent in duas partes divisa , quemadmodum hic est, et in his
inferioribus , et quae visui obiiciuntur , reperitur. Nunc vero a Deo
nata illa germina non dividi in duas partes planum fit: germen enim
Filius vocatur, sed contiguum illi ex quo est, germen vero et
Spiritus sanctus, sed per germen Filium, ex radice enascentia Patre.
Germina itaque a Deo nata Filius et Spiritus a Sancto nuncupati sunt
, non quod in duo divisi inde exeant , sed quod tantum enascantur.
Nam simpliciter esse , et non divisim inde emanare eos , dictio notat
tantum effectus nobis notionem insinuans. Quanam ergo ratione
Methonensis veluti seiuncta a seipsis separataque germina Spiritum et
Filium ex Patre esse decernit : et Pauli discipulum naturalem triadis
ordinem nescivisse subinnuit , cum dicat , „non posse esse germen
ex germine ?" Nanque si , ut Methonensis contendit , veluti
separata germina Filius et Spiritus ex Patre , quomodo Spiritus
tertius ordine erit , ut magnus Basilius tradit; et Filius medius
esse inter Patrem et Spiritum dicetur? Vel quomodo Spiritus Filii
dicitur immediata imago, Patris vero imago per Filium ? Magnum porro
divinis pertractandis Dionysium , non quod divisim ex Patre
enascantur , sed quod solum et simpliciter enascantur, germina Filium
et Spiritum nuncupasse , intelligere possunt, qui accuratius dicta
examinabunt , nec non ex eo , quod hic radicem Patrem non vocat ,
licet alios alibi hoc quoque modo elocutos invenimus. Fontem enim
Deitatis Patrem compellans, illico subdidit , Filius vero et Spiritus
germina a Deo nata et quasi flores et supersubstantialia lumina. Et
nihilominus si germinum ratio habenda esset , nuncupari debuerat a
magno Dionysio radix Pater. Sed ille , ne quis fortasse dictioni
insisteret , illius quod in exemplum afferebatur , immutabilitatem
erga exemplum imaginatione concipiens, fontem Deitatis Patrem
enuncians , germinum et florum et luminum nomine , qui inde
proveniunt effectus significavit , quorum neutrum ullam cum fonte
proportionem habet. Quibus itaque similes dictiones obviam fiunt ,
illi animo concipiant , similium auctores Patres Theologos , non
Spiritus et Filii divisionem inducere volentes haec protulisse , sed
tantummodo ad Patris effectus respicientes , pro vario dictionum usu
, causamet effectum indicare statuentes , gemina flumina eos ex uno
fonte, a Deo nata ex radice germina , flores duos ex uno ramo , duo
lumina ex uno sole , dixerunt: et ex his alii tantum effectum
indicantes , tam variis vocibus , illum subinnuebant ; alii vero
quomodo effectus inter se respondeant et ad causam referantur ,
ostendentes, hunc quidem dicebant immediate ex primo, illum vero per
eum qui immediate erat a primo. Qui vero potest attentius
cogitationem suam figere in dictionem hanc , „per eum qui immediate
est , " et capere , quomodo ex Patribus nemo unquam Spiritum
immediate ex Patre asseruit , ille et ex Filio Spiritum dicet et
causam Patri conservabit : quemadmodum qui dicit fructum ex radice
per ramum , et ex ramo , et fluvium ex oculo per fontem , et ex
fonte.
LVII. Et de his
quidem haec satis . Ad ea vero quae consequuntur , Methonensis dicta
, cum nulla alia nova sententia concludatur , sed cadem , quam et
alii insinuarunt et cui nos supra iam dictis respondimus , nihil
dicimus , intempestivam respuentes loquacitatem. Eadem enim saepius
inculcare , pertractareque cum delirante futilitate satietatem affert
: qualia sunt , quae in progressu orationis agitantur, de uno
principatu Theologiae , de singularitate generationis et processionis
, de immutabilitate filiationis in paternitatem , et paternitatis in
filiationem , de indivisibili relatione ad duo principia , de
absolutissima perfectione singularum trium personarum, de discrimine
missionis et processionis , in qua differentia etiam admiranda illa
complicat , „procedere Gabrielem a Patre , veluti missum a Deo
Patre , et Moysem quoque uti missum a Deo. " Наес itaque cum
subsequens illius oratio exponat , qui accurate antea in hoc nostro
Commentario pertractata perlegerit , ad illa evertenda , aliis non
indigebit. Proptereaque nos supervacaneum intempestivumque esse
duximus, ilerum ex illis quidpiam repetere.
LVIII. Partem porro
illam Methonensium dictorum , in qua illud „ex meo accipiet ,"
enarrans illa affirmat , „nihil ex hoc dicto evangelico significari
, ex Filio Spiritum accipere, verum ex Patre ," quis a veritate
aberrare non determinaverit, cum de eo Patrum expositiones
percurrerit , quarum una in Ancyroto magni Epiphanii iacet , quam vel
solam, cum prae omnibus aliis esse possit , apponam hic iterum , ad
refellendam perversam explicationem eorum , qui dictum illud non
intelligunt neque volunt , eo indicari Spiritum esse ex Filio ?
Magnus itaque hic Epiphanius rerum divinarum cognitione haec habet :
„Si vero Christus ex Patre creditur , Deus ex Deo, et Spiritus ex
Christo , aut ex utrisque , ut Christus dicit , qui a Patre procedit
, et hic ex meo accipiet. " Quis scriptum hoc percurrens non
discernet aeque atque hic Sanctus , ex Filio accipere , non aliud
esse , quam ex Filio eum esse , dictionem illam indicare , ex Patre
eum procedere ?
LIX. Sed de inflatu
etiam prolixos longioresque sermones Methonensis iste contexit , ut
fortasse commonstret , spirituale esse donum quod inflatum fuerat, et
non relativam ipsam totius Spiritus inhabitationem. Neque erubescit
in eo contradicens magno Athanasio , magno Basilio , et admirabili
Cyrillo , sed dictionis Spiritus varios significatus arripiens ,
Spiritus nomen veluti unum ex iis , quae in divinis literis varias
sententias insinuant , Spiritum quoque a Filio inflatum accipere
conatur , quibus quasi illudens Italo , varie ac multifariam divisum
divini Spiritus processum ex hac sententia apparere autumat ,
specialem vocans processum , ipsum Apostolis traditum inflatum , et
specialem antiquitus cum anima primum creato homini inflatum , nec
non, qui caelorum facultatem munivit , nec comprehendit se in his
nihil sanum afferre. Neque enim Italus tum existentiam accipere
prodigiose confingit, qui est complementum Triadis , Spiritum , cum
primum creato homini inflabatur ab opifice prius , et deinceps
discipulis a Servatore : neque essentialiter discipulis illum
inhabitare existimat , sed relativam totius Spiritus inhabitationem
denotare volens , verborum vim et mentis conceptum superantem in
illis , qui illum accipiunt , contendit demonstrare , non tradi
Spiritum a Filio, quibuscunque ille tradatur , veluti ab essentia
illius alienum et ab illius essentia non existentem , sed veluti ex
se emanantem illum mittente , et veluti propriam spirationem
essentialem et in hypostasi effundente. Illum siquidem non ista
ratione tradere eorum est , qui illum participatione possident et
tradunt , Prophetarum scilicet et Apostolorum, et post eos
insignitorum apostolico munere.
LX. Cum autem rursus
in sequentibus , Latinus addemonstrandum , Spiritum esse ex Filio ,
proponat , quod dicatur Spiritus Spiritus Christi , Methonensis
contra opponit: „Non quidquid alicuius , id iam et ex eo est; "
et paternorum terminorum immutationem, et praedicationis
innovationem, et fidei praevaricationem , et dirarum impressionem, et
Sanctorum confessionis imperfectionem , et Martyrum certaminum
inanitatem, et asceticorum laborum et sacrificiorum contemptum , et
praedicationis evacuationem , et quod magis est , Servatoris
theologiae reprobationem appellat, factam ab Italis in Symbolo
dictionis additionem; verum illa ad his omnibus contradicendum satis
abundeque fuerint volenti , quae nostra Oratio ad probandum assumpsit
, neque ademptionem neque additionem pietatis esse , additionem et
ademptionem , quae verbis fit. Nanque ubi id in confesso fuerit ,
quaecunque Methonensis, et qui ante eum et post eum similem
provinciam susceperunt, sequi dictitant absurda ex additione
dictionis , irrita iacent et plane evanescunt.
LXI. Attamen quod
ipse admirabile observavi circa finem disputationis Methonensis , non
praeteribo silentio. Postquam enim ille iam dicta omnia absurda , ut
existimabat , oratione exposuisset , et post constrictum , et , ut
ita dicam , quasi suffocatum , qui cum eo disserebat , tum apertam ac
manifestam ipse ex se ipso victoriam illi attribuit. Nam ut axioma
profert : „Unde Spiritus habet quod sit , ex eodem et procedit; "
et nescivit palam se professum fuisse , Spiritum ex Filio procedere.
Etenim si hoc verum est , Spiritum procedere ex eo, unde est, quis
magno Basilio fidem non adhibebit , neque enim extra tempus fuerit ,
eadem et rursus inculcare , tertia adver- sus Eunomium Antirrhetica
asserenti , cuius principium : Vix tandem blasphemiis in unigenitum
saturatus. Quae enim necessitas est , si dignitate ac ordine tertius
sit Spiritus , natura quoque ipsum tertium esse ? Dignitate nanque
ipsum secundum esse a Filio , ab eodem esse habens , et ab eodem
accipiens , et annuncians nobis , et prorsus illi causae annexum,
pietatis sermo tradit: natura vero tertia uti , neque a divinis
scripturis edocti sumus , neque ex antecedentibus fieri potest, ut
consequenter colligatur. " Qui magno Basilio dictisque iam
adductis fidem adhibet, quomodo non discernet , Methonensem ex Filio
dicere procedere Spiritum , veluti axioma propriae orationis subdens
: „ex eo Spiritum procedere , ex quo esse habet ?" Quod si
magno Basilio soli quispiam non crediderit dicenti ipsissimis verbis
, Spiritum ex Filio esse , habeat sibi et testem secundum Nyssenum
Gregorium , qui , ut antea quoque indicatum est , Homilia in
Orationem Dominicam inquit : „Spiritus sanctus ex Patre dicitur et
ex Filio esse astruitur. " Sic post multa eaque ingentia
certamina Methonensis deceptus est, ipse per se adversario palmam
victoriae concedens.
LXII. Aliud quoque
simile perpessus est sapiens hic vir, non veluti sapientiae expers et
facultate dicendi impotens , sed tanquam qui semetipsum in
contradictiones , non veritati , sed propriae obstinationi innixas,
dederit. Gratiae etenim praecursorem propriorum dictorum testem
adducit , dicentem: „ Vidi Spiritum descendentem veluti columbam,
et stetit super Iesum ; " tum hoc tanquam validum quid et
inexpugnabile adversus Italum assumens, infert, in Italum ipsum
orationem convertens:
Unde descendens, et
ubi? ut quidem ego autumo, a Patre in Filium. Tu vero , si non
asseras a Patre solo Spiritum descendentem, sed addas, et a Filio ,
deprehenderis , unum Christum in duo dividere , sicut Nestorius cum
Iudaeis sentiens fecerat ; ut ex Filio Dei descendere dicas Spiritum
in Filium hominis ; et cum negantibus Christi deitatem collocaberis.
" Heu mi homo, quomodo non exhorruisti, similia adversus magnum
Athanasium eiaculare ? Nanque haec omnia , ob quae tu Italum
Nestorium cum Iudaeis sentientem , et deitatis Christi inficiatorem
nuncupas , magnus Athanasius , pietatis basis et infractum rectorum
Ecclesiae dogmatum fundamentum , pronunciavit. Quonam vero loco ? Ego
tibi dicam. Nam de incarnata apparitione Dei Verbi Oratione , cuius
principium : „ Qui malitiose divinas Scripturas intelligere
volunt," haec habet : „Ipse enim illum desuper mittebat, ut
Deus, et ipse illum infra excipiebat ut homo. Ex ipso itaque in ipsum
descendebat , ex Deitate illius in humanitatem illius."
Conspicis ? Quod tu Iudaismum et fidei eiurationem appellas ,
penetrans pietatis tuba , magnus Athanasius , veluti exquisitam
pietatem et eloquitur et decernit. Sed plane res caeca est improbitas
, et prudentes et sapientes ut plurimum in errorem abducit. Prae iam
dictis sapiens hic vir , ut caeteris omnibus longe validius opponit ,
quod a tertia Oecumenica Synodo praescriptum fuit, nempe : „ aliam
fidem nulli licere in medium afferre , sive conscribere aut componere
aut docere aut tradere aliud Symbolum, et eum qui contra ierit ,
hisce et hisce poenis subiacere." Nos nihil aliud ad haec
dicemus, quam illa quibus ostendebamus de Symbolo Nicaenae primae
Synodi haec omnia per Sanctos fuisse dictata. Et haec quidem hucusque
protracta sunt. Sed cum hic idem ad convellendas Italorum
propositiones nonnulla Syllogismis complexus sit, operae pretium
fuerit, eosdem Orationi apponere , neque eorum refutationem diutius
protrahere. Statim enim in primo Syllogismo haec inquit.
LXIII. „Cum apud
omnes in confesso sit , procedere Spiritus proprietatem esse ,
constitutivam hypostaticae sive personalis illius existentiae : si
Spiritus ex Patre et Filio , duo erunt principia unius : unus enim
est Spiritus sanctus , quemadmodum et Pater unus et Filius unus.
Pater vero et Filius non unus , sed duo , licet unum natura. "
Ad haec ita solutio
subsequetur. Procedere quidem proprietatem esse hypostaticae
existentiae Spiritus , Theologi tradunt nemoque inficias iverit;
verum etsi Itali asserant, procedere Spiritum ex Patre et Filio , non
duo principia unius erunt , et hoc magnus Basilius dicto suo
comprobabit: „quod a Filio dicitur esse , ad primam causam Patrem
referri ," scribens. Nam qui hac ratione sermones perpendet, ob
enunciatum dicens , ex Patre et Filio esse Spiritum , nunquam Romanos
criminabitur , quasi duo principia Spiritus decernentes , cum dicunt
, procedere Spiritum ex Patre et Filio. Et haec de primo Syllogismo.
Secundus Syllogismus est. „Cum ex duobus esse Spiritum, ambarum
personarum imperfectionem introducat. " Sufficient ad hunc
confutandum, quae a nobis dicta sunt , ad evertendum unum eiusdem
atque iste sententiae ex Photii Syllogismis : cum propriae
probationis materiam habeat, non posse aliquid commune in Triade
proprium esse , et omne proprium non esse commune ; neque in
eversione circumplexus huius Syllogismi , dubium remanebit ullum
legenti quae nos scripsimus , cum similes Syllogismos Photii
refutaremus. Similiter et alterius Methonensis Syllogismi refutatio
facilis erit, in quo in unum confusionem Patris et Filii , et
simplicitatis unius Spiritus divisionem confingit , si ex Patre et
Filio Spiritum esse dicamus. Sed cum ad subsequentem Syllogismum
pervenerim , visum est necessarium , ipsum uti iacet , in Oratione
digerere : et in illius refutatione productiore sermone uti.
Syllogismus ita se habet.
LXIV. „Si quod
unum sunt Pater et Filius , sunt enim omnino unum natura , propterea
ut e Patre , ita et ex Filio concedendum est procedere Spiritum: hoc
etenim innovata Latini dogmatis vox postulat , concedendum esset et
Filium necessario uti a Patre , ita et a Spiritu gigni , quod Pater
et Spiritus unum sunt natura. Sin minus periclitabitur Spiritus non
unum esse natura cum Patre. Et iterum Macedonio dicendi facultatem
liberam concedemus. "
Vir Dei , ipse ex te
solus accusator simul, et iudex Romanorum constitueris ? Et quis ex
iis qui nunc sunt , aut unquam fuere , audivit ab Italis similem in
sancta Triade interpretationem ? Etenim si propter idem naturae
Latini dicerent, esse Spiritum uti a Patre ita et a Filio , non
tantum , quod ipse colligis , absurdum contingeret , esse nempe et
Filium necessario uti ex Patre ita et a Spiritu , sed et multa alia
praeterea. Nam si propter eandem naturam , diceretur esse Spiritus ex
Filio quemadmodum ex Patre, prorsus hanc eandem ob causam similiter
cogeretur gignere cum Patre. Item , si propter eandem naturam ita
esset ex Filio Spiritus , uti ex Patre , esset et Filius quemadmodum
Pater absque principio et absque causa. Nam Spiritus ex Patre est
tanquam ex fonte absque principio : etsi et ex Filio eundem in modum
, ut tu autumas , omnino et ipse esset sine principio. Sed res aliter
se habet. Ex Filio Spiritus est , ut e fonte ex Patre esse habente ,
et ad Patrem primam causam , et principium omnem Spiritus effluxum
referente , secundum magnum Basilium. Romani itaque ita sentientes
asserunt ex Filio esse Spiritum. Tu vero eos introducens, quasi
responderent, propter eandem naturam asserere , ex Patre et ex Filio
Spiritum esse , praeter fas eos insimulare videris , dictionem
innovatam Latini dogmatis nuncupans , quae illi non enunciant , et
illa libertatem dicendi Macedonii nominans. Alius iterum Syllogismus
complicatur, ex Spiritu generari Filium , quasi tu certo concluderes.
LXV. „ Si propter
eandem dignitatem Patris et Filii , ex Patre et Filio Spiritus
procedit : eiusdem nanque dignitatis est cum Spiritu Pater. "
Quid hisce tuis nos
respondebimus ? Pleraeque fortasse Filii ex Spiritu generationes
portentosae confingentur ; si nunc quidem vis ex Patre et Filio
propter eandem naturam esse Spiritum , nunc propter eandem dignitatem
, nunc propter eandem gloriam , nunc propter eandem potentiam. Quale
porro est quod consequitur , ad tuos iam expositos Syllogismos , quo
tu contendis , comparuisse in aliquibus scripturis , prorsus Filium
dici maiorem Spiritu , si et ex Filio Spiritus procedere dicatur. Ut
enim videtur , te sapientissimum latuit magnus Athanasius Oratione
prima contra Arianos , maiorem Spiritu apertissime Filium decernens.
Qui postmodum a te Syllogismus connectitur et Italum graviter impetit
, eo quod affirmat, „omne quod in supersubstantiali Triade
intelligitur et dicitur, aut commune est trium aut unius proprium;"
hic Dei gratia refutatus est a nobis , dum ostendimus , esse quid
duorum commune, quod non communicatur et tertio: et esse proprium
duorum , cuius tertius particeps non est. Similiter et alius
Syllogismus subsequens , asserens duas comparere Spiritus causas
Patrem et Filium , si quis ex Patre et Filio Spiritum decernit ,
illis verbis a nobis reiectus est , quibus ostendimus, eum qui ex
Patre et Filio Spiritum dicit , unam causam inferre , quod ex Patre
per Filium ille sit: vox nanque illa „ per Filium" primigeniam
causam indicat , ut iterum cum magno Basilio affirmemus. Sed neque
qui deinceps locum occupat Syllogismus, qui „imperfectam ex Patre
processionem inculcat, si et ex Filio Spiritus esse astruatur ,"
nova aliqua excogitata sententia refutationem merebitur : nanque ad
eum convellendum satis erit , quae ad consimilem Photii Syllogismum
adduximus. Pari ratione pro refutatione , qui post hunc legitur ,
Syllogismi, et duo principia Spiritus Patrem et Filium constituentis
, assumentur , quae in aeque se habentem eiusdem Photii Syllogismum a
nobis allata sunt.
LXVI. Quemadmodum et
qui post hos sequitur , huicque proximus alius Syllogismus , ambo
simul eandem habebunt responsionem. Unam siquidem propositionum vim
uterque possidentes , cum vocant „Patrem causam eorum quae ex ipso
sunt , ratione hypostasis , et non ratione naturae ;" hic quidem
aliud , ille aliud absurdum comprobant; dum ipse ignoras , qui eos
concinnasti , nullum unquam ex Sanctis dixisse , Patrem causam esse
eorum quae ex ipso sunt , ratione hypostasis et non ratione naturae.
Mihi plane , qui fere omnes theologicas scriptiones sedulo indagavi
examinavique similes distinctiones, reperire nusquam contigit :
nanque si similis distinctio apud nostros Patres theologos
reperiretur essentiae et hypostasis in causa earum personarum , quae
ex Patre sunt , nunquam secundum te , qui vocas causam Patrem eorum ,
quae ex eo sunt, ratione hypostasis, et non ratione naturae, dictus
fuisset Pater generans naturaliter. Verum nunc aliquando ex Patre ,
quod eiusdem hypostasim denotat, aliquando ex essentia Patris
generari Filium scripturae statuunt. Quibus manifesto apparet temere
has distinctiones ab earum auctoribus confictas fuisse. Nec erit
praeter rem scripto tradita testimonia hic recensere, Deum
naturaliter generare , et foetum vel prolem essentiae et naturae Dei
Filium dici , ut modis omnibus vesania redarguatur illius , qui
asserere audet , Patrem causam esse eorum quae ex eo sunt , ratione
hypostasis , et non rationae naturae. Et ante alios magnus Athanasius
in Colloquio cum Ario in Synodo Nycaena habito , cuius principium : „
Divina providentia cum amicissimis meis fratribus, accessi ad
desideratos a me Christi servos , " tradit : „Itaque Deus
dicens ad proprium Filium per Prophetam , ex utero ante Luciferum
genui te , ex paterna essentia generationem Filii notat." Et
paucis interiectis : „Nulla alia de causa uterum nominat , nisi ut
ostendat ipsum Filium ex Patris essentia genitum fuisse." Et
iterum : „Filium ex essentia Dei et Patris generatum accepimus. "
Idem Oratione , cuius principium : „Recte fecisti mihi significans
factum a te quaesitum," haec habet : „Non erit idem Filius et
creatum , ne ex Deo et extra Deum , essentia illius reputetur. "
Et multis interiectis ibidem: „Non extranea est et adinventa Filii
essentia , neque ex iis quae non sunt , introducta , sed ex Patris
essentia orta est , quemadmodum luminis splendor et aquae vapor. "
Et magnus Basilius Epistola ad Canonicas , cuius principium :
„Quantum nos tristis rumor, aures nostras circumsonans,"
scribit : „Cum ex essentia Patris Filium esse docemur , ne
decidamus ad corporeas passionum intelligentias : neque enim essentia
divisa est a Patre in Filium, neque cum fluxisset genuit, sed modus
divinae generationis explicari minime valet." Sed et iterum
magnus Athanasius Epistola ex Synodo Hierosolymitana ad Alexandrinam
ecclesiam, cuius principium: „Omnibus quidem nobis, qui in unum
convenimus ex diversis Dioecesibus , " ait : „Qui enim Arianam
haeresim anathematizarunt , agnoscunt non creaturam , sed ex essentia
foetum esse Verbum , et essentiam Patris principium et radicem et
fontem esse Filii. " An satis esse videbuntur haec nostra
scripta legenti tot scripto tradita testimonia , ad redarguendum
Methonensem , non probe dixisse : „Patrem causam esse eorum quae ex
eo sunt , ratione hypostasis , et non ratione naturae?" Nanque
si essentia Dei dicitur , et Filius essentiae Patris foetus nominatur
, quemadmodum adducta testimonia scripto dedita comprobant , quid
cogit Methonensem , dividere essentiam Patris et hypostasim Patris in
causa eorum , quae ex eo sunt ? Qui enim dicit, ex Patre esse Filium
aut Spiritum , essentiam Patris in hypostasi palam protulit ; et qui
dicit ex essentia Patris esse Filium aut Spiritum, totum Patrem
evulgat : et qui ex essentia Filii Spiritum dicit, totum Filium
profert , in sua essentia et hypostasi. Quodsi quis ratione
hypostasis , et non ratione naturae contendet, Patrem causam esse
eorum quae ex ipso sunt, et supervacanea hac et intempestiva de rebus
minimis disceptatione in aliam sententiam trahere conatur, cum audit
ex essentia Patris, illud ex Patre , ad manifestandam hypostasim
arripiens , illud vero ex essentia Patris ad manifestandam specialem
intelligentiam determinans , ut inde tanquam necessarium aliquod
consequatur, non intelligi Spiritum ex Filio , cum ex essentia Filii
Spiritum dicunt Scripturae , is enimvero perpendat , ad quae absurda
intempestiva isthaec de frivolis disputatio ipsum compellet,
quicunque fuerit , qui similia evulgat , aliud intelligi, cum ex
essentia Filii Spiritum Scripturae tradunt , et aliud cum e Filio eum
esse decernunt. Ego vero neque hypostasim Filii in speciali divisione
intelligi assero , cum Spiritus ex essentia illius dicitur , neque
essentiam illius ab hypostasi separari, cum ex Filio idem dicitur
Spiritus : sed totum affirmo comprehendi Filium , cum et ex Filio et
ex essentia Filii dicetur Spiritus esse. Quinimmo illud etiam addi
statuo , essentialiter ex Filio Spiritum esse , cum ex essentia Filii
dicitur , quod et ministratorii Spiritus ex Filio quidem sunt, sed ut
illius creaturae et opificia : Spiritus vero sanctus , ex ipso plane
est, sed ex essentia ipsius , tanquam qui essentialiter ex ipso
substitit , sed non tanquam unus ex illius administratoriis
spiritibus creatis et factis. Ego itaque , ut iam dixi , cum ex
essentia Filii audio Spiritum esse, et cum eundem ex Filio concipio ,
ex Filio nempe essentialiter Spiritum esse coniicio. Quodsi quis
inopinabiles atque inopportunas divisiones confingit , et dum ex
essentia Filii Spiritus dicitur , non illum ex Filio essentialiter
esse intelligit , sed exposcit, quare non ex hypostasi ait , qui ex
essentia dixit ? illud animo volvat, in nonnullis divinis scripturis
reperiri ex Patre Spiritum procedere, in aliis Spiritum ex essentia
Patris procedere. Si itaque cum ex Patre procedere reperitur , ex
hypostasi illum procedere hic contendet, planum est , cum ex essentia
Patris procedere legitur , aliam quandam ex essentia Patris
processionem concipere , et erit secundum ipsum unus Spiritus ex uno
Patre duas habens processiones , unam ex hypostasi , et aliam ex
essentia. Quo quid dici potest absurdius, aut monstruosius ? Sed et
Filii ex Patre generationem duplicem hic concedet. Nanque si
aliquando Filium gigni ex Patre , scripturae tradunt ; aliquando eum
gigni ex essentia Patris , affirmant, quanam ratione non erit alia ex
hypostasi Patris generatio Filii , et alia ex essentia Patris,
secundum eos qui determinant, ratione hypostasis , et non ratione
naturae Patrem causam esse eorum , quae ex ipso sunt ? Quum enim
causam Filii Patrem constituit , qui ex hypostasi Patris eum generari
asseruit , aliam quandam prorsus causam commonstrat , qui ex essentia
Patris eum generari dicit : indeque duae unius Filii causae ex uno
Patre comparent. Si itaque propter quod inde sequitur absurdum, et
fallax , qui tantundem similibus sententiis truderis , ut vel nolens
fatearis , nullum esse discrimen, sive ex Patre dicatur Spiritus
procedere , sive ex essentia Patris , scito nullam differentiam esse
, dum ais , aliquando ex essentia Filii Spiritum , aliquando vero ex
Filio. Quod ubi indifferens esse demonstratum sit , quare non
concipietur a te, qui ex essentia Patris procedit , et ex essentia
Filii existit Spiritus sanctus , ex essentia quidem Patris procedens
tanquam ex fonte absque principio Deitatis , ex essentia vero Filii
existens, tanquam per Filium naturaliter et essentialiter ex Patre
emanans. Id si ita a te intelligetur , Methonensis condemnabitur ,
tanquam qui temere supra digestum Syllogismum connectit , in quo
intempestiva et de futilibus disceptatione commentae ab ipso
distinctionis contendebat , „ ratione hypostasis et non ratione
naturae Patrem esse causam eorum , quae ex ipso sunt. " Etenim
si , ut alias etiam a me dictum est, aliud essentia est , aliud
hypostasis in Deitate , sed non propterea cum dicit quis , ex Patre
et ex essentia Patris , absque essentia hypostasim Patris intelligit
aut essentiam absque hypostasi. Quando vero post recensitos
Syllogismos , alii quoque ab ipso exaggerati sunt , sed nullus inter
eos sit , qui nova ad sui eversionem sententia indigeat prae his ,
quae ad refellendos alios eiusdem Syllogismos adducta sunt , et
praesens nostra haec oratio examinavit , propterea hic adversus
eosdem refutationum finem facere decrevimus , illud solummodo
observare monentes eum , qui supervacanea loquacitate atque
intempestiva concinnatos a Methonensi Syllogismos percurrerit, aperte
et sine ulla haesitatione in uno ex iisdem Syllogismis Methonensem
asseruisse , „ immediate Spiritum ex Patre ," quod nullus
sanctorum Patrum unquam asseruit. Cum itaque hic contradictionibus
adversus Methonensem finem ponere statuerimus, actutum aggrediemur,
quae et Bulgariae Theophylactus ad promovendum ecclesiasticum schisma
concinnavit. Statim enim ille , et in ipso suorum sermonum ingressu
ostendere contendens , Spiritum non esse ex Filio , veluti ad Italum
convertens orationem , haec inquit.
LXVII. „ Scriptum
est, ais, Spiritus Filii et Spiritus Christi, et ipse subiicio, non
veluti ex eo proveniens , sed ut proprius illius , confinis enim illi
est et non alienus , tanquam qui ab eo dignis mittatur et
suppeditetur. "
Haec ille. Nos vero
nostrorum sermonum cognitores exposcimus , ut considerent, quomodo
sapiens hic vir illud, „non veluti ex eo proveniens , "
accepit. Nanque mihi videtur in eam sententiam illud accepisse , ac
si dixisset , „non veluti ex eo procedens. " Hocque satis
indicat inductio in qua ait : „Sed tanquam qui ab ipso dignis
mittatur , suppeditetur et communicetur. " Haec enim omnia a
procedente distinguuntur. Postquam vero exacte palamque cognitum
fuerit a vobis meorum sermonum examinatoribus , „provenire"
hoc in loco pro eo, quod est „procedere" a Bulgariae episcopo
assumptum esse, interrogo vos , quomodo poterit Bulgarus Italis
contradicere asserentibus Spiritum procedere ex Filio , si nos
ostenderimus inter theologos praecipuos et celeberrimos aperte et
palam asseverari Spiritum provenire ex Filio ? Veruntamen Spiritum
provenire a Filio , satis a me antea demonstratum est , adeo ut
inanis loquacitas a me iudicetur, si iterum eadem inculcem : et
vestrae cognitionis rectum iudicium reposco ad discernendum , eum
sponte deteriora consectatum , similia enunciasse ad veritatem
occultandam , quod et plerique alii ante eum et post eum perpessi
sunt , qui reperientes Spiritum provenire ex Filio, neque id
simpliciter solum, sed essentialiter, et progredi eundem
essentialiter, quae omnia ex Filio esse Spiritum essentialiter
innuunt , contradicunt nihilominus Italis , quasi nudam ipsam
processionis dictionem poscentes, nec recipientes, quod illa
significatur , quod est essentialiter ex Filio Spiritum esse. Nanque
quod syllabis enunciatur attendentes , quasi vero in dictionibus et
non in sententiis pietas nostra consistat, quod sententia
insinuabatur , negligebant. Itaque hoc , quod diximus , ad refutandum
hominem qui propria contentiosaque opinione ecclesiarum reiicit
reconciliationem, satis erit.
LXVIII. Ad illud
vero quid ipse dicet, cum processionem Spiritus specialem habere
intelligentiam dictitat , praeter eam quam inferunt , mitti ,
suppeditari, et dari ? Nam dictiones hasce , quae sententia manifesto
distinguuntur a processione, producit , quasi illis refellendus
veniat Italus : quod vero quidam ex Patribus a Filio habere esse
dixit Spiritum , alius ex Filio esse Spiritum ; et hic quidem ex
essentia Filii illum esse, ille vero ex Filio naturaliter et
essentialiter esse , et alius, suam hypostasim habere ex essentia
Filii , horum inquam verborum nullam ipse mentionem facit. Ego autem
ad ipsum veluti praesentem orationem convertam ; sapientissime vir ,
si contradicere optans , ut redargueres Italos male asserentes,
Spiritum procedere ex Patre et Filio , non ad mitti , et suppeditari
, et dari , discrimen processionis animum advertebas, sed ad ipsum
esse Spiritus ex Filio , et ad provenire et effundi eundem ex Filio ,
et ad essentialiter esse eundem ex Filio, hoc pacto specimen aliquod
praeberes , non a ratione prorsus esse alienam , quam appingebas
Italis dissidii causam per differentiam , quae est inter procedere et
mitti et suppeditari et dari. At nunc cum suppeditari et mitti
differant a voce procedere ; provenire vero , progredi et profundi
nihil differant ab eo , quod infert , essentialiter esse , temere
videris ecclesiasticum schisma constabilire , dicens specialem habere
intelligentiam procedere , ac diversam ab ea quam habent , mitti,
suppeditari et dari. Simile quippiam tinnit quoque expositio factae a
Servatore discipulis Spiritus insufflationis , cui abunde nostra
Oratio occurrit , quibus ad eam refellendam adversus alios
decertantes rationibus usi sumus , qui et ante te eandem
insufflationis interpretationem tradiderunt. Ego interim gratias tibi
ago bonae mentis , quando te reperio unionem ecclesiae veluti a
subtili, quod aiunt, filo appendisse, in illis , quae Italo insinuas
: „ In aliis quidem concedo tibi vocem usurpandam Spiritus ex Patre
et Filio processionis , ut tibi lingua permittit, in communibus nempe
sermonibus et colloquiis , si allubescit, in Symbolo vero solo non
concedam. " Exosculor animi tui candorem , et agnosco unioni te
magnum pondus addidisse, si paucos quosdam tuo aevo inter praesules
eximios et conspicuos tibi contigisset proprii propositi deprecatores
habere. Quibus vero ratiocinans , iterum argumentaris ?
LXIX. „ Si maior
est Pater Filio causa , si et Filius est Spiritus causa , esset et
hic eo maior; " et haesitans veluti magna quadam dubitatione
Italum impetis: „ubi usquam invenisti maiorem Filium Spiritu dici
?"
Considera, ne tibi
haec dubitatio in opprobrium vertatur, si Italus magnum tibi
Athanasium producet Oratione prima adversus Arianos , cuius
principium : „ Haereses quidem quae veritatis insaniam excogitarunt
, sibi ipsis manifestae sunt ; " haec tradentem : „Discipulis
Dominus deitatem et magnitudinem suam ostendens , non minorem
semetipsum Spiritu , sed maiorem et aequalem esse significans ,
tradebat Spiritum dicebatque : ego illum mitto , et ipse me
glorificabit , et quaecunque audiet loquetur." Videsne ,
sermonum meorum cognitor, plerosque ex sapientibus , quod negligenter
Sanctorum dicta theologica pertractarunt , unionem cum Romana
ecclesia fastidivisse ? Rursus qui sequitur Bulgari syllogismus,
factum discipulis inflatum in medium profert.
LXX. „Et si tum, "
ait , „ Paraclitum illis Dominus elargitus est , quonam in loco
pones illud , si ego non abiero, ille non veniet ad vos ? "
Haec enunciat
ignorans , in corporea specie ignitarum linguarum Spiritus adventum
promissum fuisse a Servatore discipulis . „Opus enim erat , cum
Servator corpore nobiscum versatus fuisset, Spiritum etiam corpore
comparere," ut verbis magni Gregorii utar. Non est absimile ,
quod cum praecedentibus Syllogismis complicat , dicens : „Die
Pentecostes adventus Spiritus , vel eiusdem , et supervacaneus , vel
alterius Spiritus : et cuius ?" Haec enim dicens , non novit ea
contentiosae mentis et propria adamantis esse commenta. Unde enim
habet , die Pentecostes Spiritus adventum , si eiusdem fuit Spiritus
, supervacaneum fuisse? Nanque si die Pentecostes adventum
supervacaneum decernit , si eiusdem est Spiritus , ante Pentecostem
discipulis inflati , multae eiusdem adventus redundantiae
comparebunt, quod extremae absurditatis fuerit. Ex quo enim primum
creato homini in viventem animam a creatore inflatus est, diversis
adventibus postmodum ad dignos descendit. Nihilominus licet ad plures
et saepius descenderit, nunquam tamen ullus illius adventus
supervacaneus reputatus est. Verum Bulgarus , si quod ante
Pentecostem discipulis inflatus est , adventum illius in Pentecoste ,
aut supervacaneum vult dicere , aut alterius Spiritus adventum , non
solum tum supervacanee affirmabit , descendisse Spiritum discipulis ,
sed et ante in Pentecoste adventum , et cum huic vel alteri
Prophetarum alio atque alio tempore , et modis diversis adveniens
associatus est. Nam si nunc in forma ignitarum linguarum, tum vero
non simili ratione acceptantibus adveniebat , nihilominus idem
adveniebat Spiritus , et nullus variorum Spiritus adventuum
supervacaneus nuncupabitur ab illis, qui per rectas Scripturarum
semitas propria vestigia dirigunt. Quae si ita se habent , frustra
sapiens hic vir enunciat , „in Pentecoste adventus Spiritus , aut
eiusdem et supervacaneus , aut alterius et cuius ?"
LXXI. Ad dictum vero
prope finem syllogismorum, ubi veluti necessarium prae aliis omnibus
concludit , „procedere Spiritum ex solo Patre ," refutandum,
nihil aliud opportunius Italo fuerit , quam eiusdem ipsius conceptus
, ab eodem in exordio Orationis adversus Latinum propositus. Nam
quemadmodum ibi hic vir , quasi os Itali obstruens et in dubium
inevitabile compellens , dicebat : „ si ex Filio Spiritus procedit,
quid fuit impedimento, ne Christus diceret, qui ex Patre et me
procedit ? " Non alia ratione Latinus eidem reddens verba sua ,
fatebitur, si ex solo Patre procedit Spiritus , quid impedimento fuit
Christo , ne diceret , qui ex solo Patre procedit ? Et cum postea hic
exprobrat Italo , vestigia Christi pauperum evangelistae non sequi ,
quod superaddat , „et ex Filio ," iisdem et ipse
exprobrationibus obnoxius erit, quod superaddat „ex solo" . Et
haec quidem ad dicta Bulgari refellenda adducta sunt.
LXXII. Et in his
praeterea adversus similes homines, quos ad hoc tempus videre
contigit , nostra studia collocavimus , ut ostenderemus eos qui ante
nos fuere sapientia illustres viri , perperam ecclesiarum dissidium
promovisse. Plerique enim ex ipsis non ut fratres addecet , quae a
fratribus afferebantur acceptare sustinebant , sed contradicentes in
eos invehebantur , et ex ipsis unusquisque primas sibi in sapientia
vendicare existimans, si haereseos crimen proximis valeret appingere,
obvios quosque nonnullarum versutarum sententiarum commentis a se
reiicere moliebatur ; si forte sibi hoc modo obvenisset fama fidei
fortasse ardentioris , et zeli alicuius pro recta fide tutanda , quum
aliorum circa res divinas segnitiem, et rerum nostrarum infidam
proditionem condemnasset. Et haec plerique conabantur , quod
refriguisset charitas et multiplicata esset iniquitas , ut scripto
traditum est. Nos vero nihil simile animo volventes , ecclesiarum
concordiam candidissime amplexati sumus. Et ne videremur nonnemini
inconsiderate, et absque ullo examine nullisque scripturarum
testimoniis fulti ecclesiasticam pacem exosculari, operae pretium
esse duximus, dicta Sanctorum diversis in locis dispersa , ad
demonstrandum Spiritum esse ex Patre et Filio , quod asserentibus
Italis , ecclesias dividens scandalum erupit, hic in prima parte
Orationis in unum recollecta digerere , tum deinceps in secunda
refutationem eorum, qui contra ius fasque omne dissidium Ecclesiarum
fovent , apponere. Et cum defensio a nobis relinquenda esset , dum
non ita facilis multis videretur superatu longus temporis tractus,
aeque ac si ne uno quidem die discindens ecclesias schisma
perdurasset , fortem atque invictam , ut opinor, defensionem , quae
hic concinnavimus , posteris reliquimus , Romanae ecclesiae
concordiam procurantes , et nostris consuetudinibus et ordinibus sine
ulla mutatione ex toto adhaerentes, in gloriam Patris, Filii et
Spiritus Sancti, consubstantialis Triadis. Amen.
