IOANNIS HUMILIS EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI DE UNIONE ET PACE ECCLESIARUM VETERIS ET NOVAE ROMAE

https://books.googleusercontent.com/books/content?req=AKW5Qae-AZ0TXrGSsRALznRle_t0WLlOzQ2pqbqgZUJTQ5KpPqNRzXKFSR36C6zpEQ2g4TIUvtuir8z3GpP91Hnje75OVbv6lvfXnKDD9wSi7kS-LEG1gq9ujCXQX45J8xeeV-OsGMEjqGRmCrxhnq6ZesCBAH6iBHlVUIwdP76ndOHn7XGXulfli4d0vJYmyKbJtOX2Mo5XzA1a9wGTUNLbzm9dVZWEODY3WhD6JCkLoCroiUqG_xggbLqbGewUE0VSt3qTwsTWbdlRmHHydJHzb3C5jlMCDg

Comienza en la página 253.

Lo encontré gracias a este blog.

https://bekkos.wordpress.com/2011/02/04/bekkos-on-google-books/

Según el blog, el libro en cuestión ocupa las páginas 197-406 del volumen. 

IOANNIS HUMILIS EPISCOPI CONSTANTINOPOLITANI DE UNIONE ET PACE ECCLESIARUM VETERIS ET NOVAE ROMAE

I. Rebus in omnibus verum et mentiri nescium Servatoris permittit et nunc mihi in ipso Orationis exordio dicere : Recte in Evangeliis Dominus pronunciavit „ Scrutamini scripturas “ . Namque a Deo hoc effatum oraculum a plerisque aliis , certis suisque temporibus peraccommodum usurpatum, nunquam vero atque nunc visum est aptius. Et cum praesenti argumento, de quo nunc verba facturus sum , decentissime prae aliis cohaerere, quam ego ex evangelico textu praecentionem mutua tus sum, res ipsa declarabit , cum de eo sermones praesens Oratio aggressa fuerit, quodcunque sibi nomen vindicat , pro quo iam Orationem instituimus, Ecclesiarum unio. Ecclesiarum , quarum ? Romae veteris, et iunioris huiusce nostraeque, quarum in separatione antea facta indolens atque ingemiscens , in unione hoc temporis acta subsulto gaudioque exilio. Sed huius separationis mentione inducta haesitans clamo : Unde mihi dabuntur lacrymarum fontes , ut lugeam , etsi non pro dignitate , et calamitatum magnitudini modo compare , lugeam nihilominus, quae inde orbem terrarum a nobis habitatum oppressit , caliginem , noxamque , quae ob eam in late patentes Romanorum campos nostrae sortis irrupit , non corporei tantum principatus resectione , multas urbes et oppida , nec non insulas longe lateque hinc atque inde diffusas et integras nationes abripiens : sed ipsam etiam pietatem vulnerans, si modo Mohametus et Muchumetus pietatis noxa dicenda est, qui cum suis inter sacra fana orgia sua celebrando debacchantur , ibique, heu rem abominandam ! indicunt thiasos , ubi antea admirandum Christianorum mysteriorum absolvebatur mysterium. Et plane huius dissidii improbitatem nostra hunc in modum devastasse, prolixum infortunii tempus, non nobis tantummodo qui ea perpessi sumus, sed et omnibus quaquaversum dispersis nationibus manifestavit. Quod si quis immensae calamitatis pondus et alia ratione coniicere voluerit , ex his quae ipse nunc vel sola illius memoria patior, animo concipiet. Etenim cum praesentis Orationis alius sit scopus propositus, de ecclesiastica scilicet pace verba facere, et hominibus tum hac aetate viventibus, tum postmodum futuris respondere , probe a nobis noxii Ecclesiarum schismatis dissidium sublatum, locoque illius Deo amicam pacem et unionem introductam esse, ego ab illis absistens, malorum quae nos ob dissidium afflixerunt, mentione inducta, infortunia et lessus coepi concinnare ; et nisi propositum argumentum alio nos compelleret traheretque , fortasse universam rerum naturam , mala quae Christianis ex Ecclesiarum dissidio evenere, praenarrantes, ad luctum concitassemus . Sed et hinc quoque immensa noxae magnitudo satis aperta remanet , quod ad ea quae proposuimus manum immittere, nondum nobis concedatur.

II. Cum vero prorsus necessarium sit , tandem aliquando ad propositum argumentum sermonem convertere , dicimus Orationis nostrae scopum primarium esse , demonstrare, prave dissidium hoc in Ecclesiis irrepsisse , et non ecclesiasticis rationibus , neque causis iure populos et cleros , pastores et sacerdotes separantibus, sed soni cuiusdam inopportuna varietate, qui nihil pietatem laederet, sed qui nihilominus fidei, ut utrisque partibus videbatur, differentiam induceret. Ut itaque propositum exequamur , duobus commentationem hanc nostram concludemus : altero dicta omnia scripto tradita, in quibus, qui pro tempore de Trinitate aliquid commenti sunt, videntur palam confiteri , Spiritum Sanctum ex essentia esse Patris et Filii, quod Romana Ecclesia, ex utroque eum procedere asseverans, affirmat, digeremus : altero argumentis , Deo illa nobis suppeditante , auctorum dissidii conatus , necnon eorum qui eos subsecuti sunt, ad similia propensionem, nullas rationales habuisse causas, ad exitiosum Ecclesiarum dissidium tantundem promovendum , ostendemus. Licet enim satis esset , si dictis scripto traditis demonstraverimus , Romanam Ecclesiam bene sentire in omnibus , nec in ullo falli , comprobari , non recte adversarios opposuisse : et contra , vel sola illius demonstratione , probatores schimatis illis , quas ad fovendum schisma contradictiones usurparunt , non recte usos fuisse, manifestum remanere , Ecclesiam Romanam nullo modo falli in pietate . Verumtamen nos veritatis ipsius lumine maximopere suffulti, cum mendacium deprehendere exoptemus, duplex hoc certamen aggrediemur , et una Orationis parte prius absoluta , ut Deus concesserit , ex scriptis testimonia assumentes, ad corroborandam sanam Romanae Ecclesiae doctrinam, in altera reliquum exponemus ; redarguemus scilicet , quae dixere et quae conscripsere , qui pro tempore adversus Romanam Ecclesiamdissertationis certamen inierunt.

III. Sedenim cum non ad praesentes tantum homines, sed ad eos etiam , qui post nos nascentur et venient , verba facimus, nescio quid agendum nobis sit. Etenim si cum praesentibus sermo haberetur, tum si quispiam nobis contradiceret, nostris auribus illius oppositionibus auditis, forsan respondendi ansam Deus concederet , ex quo omne donum perfectum, animum suum ad illum applicantibus : et licet illos persuadere non valeremus, gratum tamen nobis accideret, intuentibus eos temeraria quadam pervicacia ductos contradicere, et hoc ipsum victoriam existimaremus , contradictionibus mente ac ratione vacuis vinci. Sed cum ad posteros erit, et ad eos, quos tempus futurum ad Commentariorum horum nostrorum lectionem compellet , quando non novimus , quam illi sententiam et consilium sequentur, sive rectum et discernendi vi pollens, atque, ut verbo expediam , pacatum , quales multos probosque aetas haec nostra tulit , sive pertinax, quales etiam nunc iique non pauci reperti sunt , nihil disceptationibus et rationalibus iudiciis tribuentes , sed utcunque temere insulseque , qui eos praeiverunt , sequentes , hoc unum sursum deorsumque, ut proverbio fertur, asserentes, dissidium non esse deponendum, quod nostri maiores sive probe sive male suscitarunt. Hi itaque, si secundae conditionis fuerint , nostris hisce sermonibus , pro corroboranda ecclesiastica pace confectis , nullo modo consuadebuntur. Verum non propterea nobis silendum est, sed ad unum solum omnia intuentem oculum animus dirigendus , et ad iudicium illud, quod nemo fallit et apud quod nobis insulse sese opponentium criminatio damnum nullum inferet , neque enim ibi criminantium opus ; quemadmodum neque praeter rationem indulgentium commendatio, emolumentum, neque enim ibi advocatorum opus.

IV. Ad illud itaque iudicium falli nescium respicientes, actutum rem ipsam aggrediamur, exorantes singulos, qui nostra haec scripta in posterum legent, recta conscientia et neutram in partem propensa , in illis contenta examinare, et si lectori placuerit, a nobis error eorum qui ante nos fuere , correctus, gratia Deo bonorum omnium datori et largitori: quodsi de hac pace male nos consultos iudicat, quicunque ille fuerit, tantum hoc de nobis sciat , quidquid a nobis aut excogitatum aut dictum, aut factum vel scripto consignatum fuit, ad stabiliendam Ecclesiae pacem , non ad refellendum aliquod vel ex nostris ritibus vel dogmatibus, a nobis pertentatum fuisse. Quicunque enim ad Ecclesiasticam hanc pacem accessit , nostras consuetudines et dogmata contemnens, diiudicansque Romanam Ecclesiam nostra magis pie sentire aut credere , cadat e Christi regno una cum Iuda proditore, illius sociis, et Servatoris cruci- fixoribus connumeratus. Hoc terribili iureiurando tanquam sermonis fundamento antea locato, Orationem exordiamur.

V. Alterum dictis quoque nostris praeponendum , minime praeteriero loco peropportuno adaptare. Qui multos et saepius, ut diximus , Romanae Ecclesiae viros scripto et atramento oppugnarunt, et in quos secundo certamine noster hic Commentarius convertetur , a iustitia veluti compulsos , ad semetipsos diffamandos , a sententia propria devictos , et hoc solummodo victoriam existimantes , prorsus pertinaciae indulgere , et ad pacem adhortantibus , contra sese tempestive inopportuneque opponere , et universae suae dissertationis congeriem veluti aliquo ornatu exornare adversus eos, qui simul cum eis colloquuntur, iniuriis , et utinam iniuriis , tum enim malum minus foret, in solis iniuria affectis, eorum insulso impetu persistente: at nunc non id solum , sed et audacissimas in eos et eorum Ecclesiam contumelias , et convicia evomunt, quorum absurda temeritas ipsissimam Christianorum vulnerat pietatem. Neque comprehendere potuerunt, eo vel solo, quod iniuriis et contumeliis disputationes et colloquia contulerunt, a benevolis cognitoribus victoria excidisse iudicatos fuisse. Quis enim , cum victoriam consequi possit pacifice , et potissimum in iis , in quibus de Deo divinisque rebus pertractatur, iniuriis disserentem opprimere conatur , aeque ac si fratres conquirere non studeat , sed eos subigere perdereque contendat? Ego plane similes eorum sermones percurrens, et Romanos deprehendens, quos ad iram propensiores esse fatemur, pacifica cum illis colloquia serere , nostros vero nulla cum ratione depraeliantibus similes, ense, ut ita dicam, gladio, et hastis eos impetentes, rubore equidem suffundor , et intra memetipsum infamiam repetens, tantum non faciem tegere delibero.

VI. Quapropter his contradictoribus ipse postmodum contradicturus, ne ad similia trahar, supplex Deum exoro, eandem que prorsus ab illis qui haec nostra Commentaria lecturi sunt, gratiam exposco , nihil ex his nostris contentioni addictos reprehendere. Nos etenim non homines , sed Deum inspi- . cientes , pacem hanc apertis ulnis excipiendam esse arbitrati sumus. Id si aliter nonnullis visum fuerit, nil nostra refert. Quod si ad Romani principatus res seculares animum advertamus, id vero dicere non possumus, nil nostra referre. Etenim si iuste, et propter aliquid nostrae pietati conducens cum Romana Ecclesia pugna suscepta est, cuius causa tot tantaque mala in nos ingruerunt , quae non est praesentis negocii dicere , et forte ab aliis eorum historia scripto demandata est, nos quoque una cum propensis ad scandalum conveniremus ; sed cum nulla iusta de causa, sed ex sola Satanae improbitate Ecclesiarum scandalum inter nos iniectum conspiciamus , tantum abest ut cum scandali curatoribus conveniamus , ut moerore etiam ingenti afficiamur, et, quo possumus animi fervore, nostros exoremus , ut propriam insaniam deponant, et non ita temere in proprias urbes et oppida novum bellum secundo exuscitent , tantarum calamitatum ac infortuniorum causam. Sin minus , qui rursus scandali auctor fuerit , iudicio erit obnoxius. Nos vero tandem Orationem aggrediamur.

VII. Quid inquitis viri fratres ? Quid in causa est , ut tantundem Ecclesiarum dissidio plaudatis , et pro eo promovendo etiam bella suscipere non vereamini ? Quod , tradunt, longum iam tempus intercessit, ex quo dissidium hoc originem habuit; propterea pro eo etiam depugnandum putamus , quod et diuturnum. An igitur quod scissi sumus , considerandum ; an quomodo , quaerendum ? Quod scissi sumus , inquiunt. Veruntamen mihi, quod et bene sentientibus singulis, non hoc videtur: sed qua ratione scissi sumus ; et si invenerimus, qui ante nos schisma conflarunt , Romanam Ecclesiam incusantes, tanquam ingentibus sceleribus ob dogmata obstrictam, considerare et examinare , quae illi Romanos criminantes opposuere, quae hi semetipsos liberantes a crimine, responderunt, et cum recto iudicii examine, aut eos recte sentientes sequi et laudare et beatos praedicare , aut decernere eos in hoc scandalo deliquisse, humano errore deceptos. Oportet autem nos, vel quod ab illis actum est , loco ignominiae habere, et quod apud nos est laudabile , introducere , vel nullo de illo sermone habito, respectu primigeniorum, quod saltem ad nos pertinebat, probe disponere, duplici emolumento, et quod aberrantes secuti non sumus , et quod posteris et iis qui post nos nascentur , recti formam tradidimus. Mihi itaque, existimo autem et cuicunque pertinaciae insanientis osori , quod approbatum est , perplacet, et quaestio, qua ratione scissi sumus. Quodsi quidam , quod scissi sumus , absque alio examine dissidium continuandum iudicant, ego insulsum erga eos qui ante nos fuere, obsequium modis omnibus detestor.

VIII. Sed iam aliunde comparet, qui non vesanum temporis sequitur , sed tanquam partis magis rationalis sectator , ratiocinatione magis seria contradicere studet : Quid inquitis ? nobis dicit. An vobis amplectenda videtur Ecclesiastica pax Italorum, qui duas causas et duo principia unius Spiritus in beata Triade constituunt? Non per Triadem, optimi. Sic enim ante omnia munior, ne de aliquo simili in suspicionem tibi veniam. Non hac ratione dicimus Romanae Ecclesiae pacem attendendam. Casum etenim a beata Triade adversus omnes precamur, qui similium hominum pacem, in consubstantiali Triade duo principia ponentium amplecti volunt. Nanque haec sunt eorum , qui semel ad veritatis lumen nictantes , propriae improbitatis tenebras consectantur. Sed nos a sanctis Patribus nobis traditum Symbolum recitantes , sic palam enunciamus : „Et in Spiritum sanctum, Dominum, vivificantem, qui ex Patre procedit. " Et hoc modo illud legimus , legemusque ad extremum usque spiritum, et ita sentientes Triadi assistemus. Verum Itali lectioni addentes, „et ex Filio procedere," non duas unius Spiritus causas astruunt, quod nullo modo ex duplici principio, ex Patre et Filio Spiritum asserunt. Namque antiqui Haeretici, Manetem scilicet et Marcionem secuti, duo principia statuentes , principium unum boni et principium mali alterum tenuerunt : qui vero ab Eunomio steterunt, et post eos omnes, quemadmodum Filium ex Patre solo , ita et Spiritum sanctum ex solo Filio decreverunt. Verum Romana Ecclesia neglectis hisce omnibus, tanquam risu et ludibrio excipiendis, intra pietatis terminos inconcussa atque immutabilis permansit , neque boni principium neque alterum mali unquam asseverans, neque Eunomii asseclis sese associans , ut auderet dicere , Patrem quidem solum Filii principium, Filium vero solum principium aliud Spiritus ; indeque convinceretur, duo principia asserere.

IX. Sed magnorum Sanctorum decretis innixa eorumque sententias sectata , Filium ex Patre solo depraedicat , Spiritum sanctum et ex Filio esse dicit, et unum nihilominus principium in sancta Triade pure aperteque tenet et confitetur : quod sciat Patrum doctrinis instructa, omnia Filii ad Patrem primam causam referri. Nanque ex Patre et ex Filio dicere Spiritum, et duas causas Spiritus non fateri, non aliunde prorsus est, quam ex hoc ipso, quod omnia, ut iam dictum est , Filii ad Patrem primam causam referantur. Quod si et Theologorum virorum testimonio indiges, ut inde iam dictorum veluti pignus habeas, ad agnoscendum non duas causas Spiritus vel esse , vel dici Patrem et Filium, cum dicitur ex Patre et ex Filio esse Spiritum, quod omnia Filii ad Patrem , primam causam referantur, magnus Basilius testis fide dignus adducatur. Hic enim , qui ad res divinas pertractandas multum valuit, cuius et oratio inexuperabilis et mores inimitabiles , cum Eunomium de causa Spiritus decernentem in propriis Commentariis reperiret dicentem , „ex solo Filio illum esse , " secunda adversum eundem Oratione prope finem haec habet: „Illud vero cui non innotescit, nullam Filii operationem disiunctam esse a Patre ? neque est quidpiam in rebus, quod insit Filio et alienum sit a Patre. Omnia enim, inquit, mea tua sunt, et tua mea. Quanam itaque ratione Spiritus causam unigenito soli attribuit, et ad eius accusandam naturam huius creationem accipit ? Si itaque duo principia contraria sibi astruens , haec dicit , cum Manichaeo atque Marcione conteretur. Quod si ab una dependere ac prodire omnia putat , quod a Filio factum esse asseritur , ad primam causam refertur. Quare et si omnia per Deum Verbum producta esse credimus , omnium tamen causam esse Deum totius non negamus. " Praeter hunc altiloquum veritatis praeconem et testem, adducatur quoque Gregorius, cui e Theologicis cognomen est, qui in sua in Pentecosten Oratione , cuius est illud principium : „De hoc festo pauca disseramus, " haec ait : „Neque enim addecebat deficere unquam, aut Filium Patri aut Spiritum Filio " . Et paucis interiectis : „Erat igitur semper perceptibilis, non particeps , invisibilis, sine tempore, omnipotens, et si ad primam causam , quemadmodum unigeniti omnia , sic et ea quae Spiritus sunt, referantur." Hac ratione itaque sub testibus fide dignis , magnis hisce Patribus , aperte patente, omnia Filii ad Patrem primam causam deferri, non absone nos diximus, Italos cum lectioni Symboli addunt, „et ex Filio Spiritum sanctum procedere ," non duas unius Spiritus causas asserere.

X. Et quando hoc adducta testimonia veluti stabile et prorsus certum statuant , contentiosi animi et vesanae pertinaciae abortus illis relinquamus , quibus contraria erga fidem opinatio sententiae efficit aequilibritatem. Cum vero una fides ex Patribus ad nos corrivata sit , sors a Deo electa quam generales et locales Synodi confirmarunt , et quam ex eo tempore ad hanc aetatem tempus constabilivit, conservetur a nobis immutabilis , neque res ulla sit nobis impedimento , ne cum fratribus nostris , placide composita pace , quiescamus , donec eandem pietatis sententiam innuant dictiones ab illis propositae. Et consilium fuerit , non ex meo саpite , sed magni Athanasii zelo , quem si quis pietatis fundamentum nuncupaverit , a decoro non aberrabit. Cum enim primae oecumenicae Synodi hic dux ac promotor apparuit, manifestum est , illam ipsam , et post illam universas super fundamento eius sermonum pietatem extruxisse. Quid porro est , in quo magnum hoc Ecclesiae lumen et ab immortalitate nomen sibi demeritum, aemulari vos fratres moneo ? Ille ipse adsit et sua lingua dictatis vocibus denunciet ; quinimo et Theologus Gregorius, Basilius magnus, et decernendis dogmatibus acutissimus Maximus cum eo conspirent, in quibus quam optime suggerunt , quae ex vocibus nascuntur , differentias negligendas , dummodo secundum sententiam uno consensu fratres concordant. Praeeat vero alios in rebus divinis exponendis Athanasius, Hic enim tomo ad Antiochenos , cuius principium est : „Persuasum habemus vos , cum sitis ministri Dei ac boni dispensatores , " ita scribit: „Illis enim qui nonnullos incusabant , ut trium hypostaseon affirmatores , cum huiusmodi voces in scripturis non reperirentur , ac proinde suspectae videri possent, auctores fuimus , ne amplius in Nicaenam confessionem inquirerent. Sed tamen de istis ob pervicaciam rixandi quaestio est habita, interrogatique sunt, num ex Arianorum sententia alienas peregrinasque ac diversae a se invicem substantiae personas esse velint, et unamquamque hypostasim per se ac seorsim divisam esse pro ratione ceterarum creaturarum , eorumque qui ex hominibus nascuntur, existiment : an hic intelligant diversas res , quale est aurum, argentum, aes, an, ut alii haeretici, sub istis vocibus tria principia et tres Deos constituant. Caeterum illi affirmabant se ita nec dixisse nec sensisse. Percunctantibus autem nobis, qua ratione tandem ista dicerent, aut cur omnino istiusmodi vocabulis uterentur , responsum dederunt , sese in Trinitatem credere, non quae nomine tenus Trinitas, sed quae vere Trinitas esset , et subsisteret : et Patrem , ut qui vere esset et subsisteret : et Filium ut inexistentem et subsistentem , et Spiritum sanctum ut subsistentem et existentem agnoscere : non tamen se dixisse tres Deos aut tria principia, imo nec toleraturos quidem, si quis tale quippiam aut dicat aut sentiat : sed se scire, esse sanctam Trinitatem, ut tamen una sit Deitas et unum principium: et Filium se agnoscere esse coëssentialem suo Patri, ut dixerunt Patres : et Spiritum sanctum non creaturam neque alienum , sed proprium et indisgregatum ab essentia Patris et Filii. Approbata igitur istiusmodi et interpretatione et excusatione , vicissim quoque et eos examinavimus, qui ab istis in culpam devocabantur, quasi qui dicerent esse unam hypostasim, sciscitantes ab illis, num pro Sabelliano dogmate ea mente loquerentur, ut sublatos vellent ex Trinitate Filium et Spiritum sanctum , quasi Filius essentia careat , aut Spiritus sanctus non subsisteret ? Quin et ipsi quoque affirmarunt , neque se ita sensisse unquam , sed hypostasim eos intelligere idem esse cum essentia : unam autem ideo sese hypostasim intelligere , partim quia Filius ex essentia Patris sit , partim quia in tribus sit identitas naturae. Unam enim sese Deitatem et unam naturam credere , neque aliam Patris, aliam Filii , aut Spiritus sancti esse naturam. Quinimo et illi qui eo crimine postulati erant, quod tres hypostases inducerent, cum istis in eandem sententiam convenerunt , vicissimque illi qui unam hypostasim asseverarant , istorum interpretationi acquieverunt. " Et paulo infra : „ Cum igitur istiusmodi illorum fuerit confessio , adhortamur vos , ne eos , qui ita confitentur talemque interpretationem suae confessioni accommodant, vos temere condemnare aut reiicere velitis , sed potius , admissa illorum excusatione, recipiendos putetis : eos contra, qui talem confessionem non edunt neque tali interpretatione in istis verbis utuntur , arcere vos vellemus et adversari , ut suspectae mentis homines. Caeterum cum illos tolerandos non censebitis, consuletis illis , qui recte interpretantur et recte sentiunt , ne ulterior ulla inter vos adhibeatur disquisitio , neque verborum pugnis studeatis ad nullam prorsus utilitatem, sed sensus cogitationesque pietatis exhibere. Nam qui ita affecti non sunt, sed tantummodo super istiusmodi voculis contentiose rixantur, et aliud quippiam praeter quam quod Nicaeae scriptum est, requirunt, hi profecto nihil aliud agunt, quam quod proximis suis turbidam subversionem propinant ut inimici et discordiarum schismatumque aemulatores. " Item : „Impietas quidem modis omnibus abrogatur, licet eam variis verbis et probabilibus argutiolis circumvestire quis tentet. Pietatem autem colere iustum omnes confitentur , etsi peregrinis quibusdam vocibus utantur, dummodo dicens piam sententiam teneat, illisque, quod in animo habet, pie enunciet. " Rursumque post alia: „Itaque, si verba isti haec veluti peregrina abiudicant, teneant sententiam, secundum quam Synodus ita scripsit. Quod licet voces non ita in scriptione reperiantur , sed , ut antea dictum est, ex scriptione sententiam sortiantur, eamqne pronunciatae significant apud eos, qui pietati aures integras conservarunt." Quis igitur hisce fide digniorem aliam , aut clariorem doctrinam quaeret , non esse vocibus attendendum , dummodo eandem sententiam exprimant, licet sermonis articulatione multum varient ? Diiudicata amborum professione perspectoque unanimi consensu, dictiones recepit, nihil haesitans neque reformidans, et tamen pronunciationis sono sibi adversari videbantur , nisi ipse cate sapienterque examinatas admisisset. Non est, ait, certandum verbis in re non proficua , neque voculis contendendum, ne quis turbida eversione potare proximum videatur, et paci invidere et consulto schismata aucupari. Et ad hoc quidem persuadendum laudabiliter non nemini satis superque fuisset viri tanti vel sola reverentia, neque testimonium aliud bene dicenti superadderet. Ego vero tibi et magnum inter Theologos Gregorium opus hoc oeconomiae summis laudibus extollentem in medium proferam. Cum enim sibi argumenta laudationis instituisset supra alios , vitae genus et in sermonibus hominis vires , hoc inter illius laudes potissimum commemorat; quod , ut illius verbis utar , „ambabus partibus accitis leniter et benigne , verborumque sententia diligenter et accurate perpensa, posteaquam concordes reperit nec, quantum ad doctrinam, ullo modo inter se dissidentes, ita negotium transegit, ut nominum usum concedens , rebus eos constringeret. Nam cum essentia una , inquit, et tres hypostases a nobis pie docerentur (quod alterum divinitatis naturam , alterum trium personarum proprietates declarat), atque eodem quidem modo apud Latinos intelligerentur , caeterum ob linguae illius angustiam et verborum inopiam, hypostasim ab essentia distinguere non possent , eoque factum esset , ut pro ea, ne tres substantias admittere viderentur , personarum vocabulum inducerent, quid tandem contigit? Res profecto ridicula, vel potius miseranda. Diversae fidei speciem praebuit levis illa et ieiuna de vocum sono altercatio. Hic deinde et Sabellismus ob tres personas excogitatus est , et Arianismus ob tres hypostases, quorum utrumque pertinax contendendi studium effinxerat. Quid postea ? Cum exigua res aliqua quotidie accederet, quae molestiam afferret (molestiam enim contentio parit), eo tandem res adducta est , ut periculum esset , ne orbis terrarum fines una cum syllabis abrumperentur. Quae cum beatus ille vir et vere homo Dei magnusque animarum dispensator , oculis auribusque usurparet, tam absurdam et a ratione alienam verbi sectionem dissimulandam ac negligendam sibi non putavit : verum medicinam morbo quamprimum adhibet. " Quapropter his absolutis encomiorum plaustra congerit : „Hoc, " inquiens, „diuturnis illis laboribus et sermonibus longe utilius est. Hoc pervulgatis atque omni fama celebratis ipsius exiliis et fugis nihilo inferius existimandum est. Hoc multis vigiliis et chameuniis praestantius, quarum utilitas in his qui haec praestant defigitur nec latius manat:" quae non adeo pusilla est, ut idem paulo ante dixerat : „Nam his quoque qui nunc vivunt, haec actio doctrina esse queat, si ipsum nobis imitandum proponemus. " Et his quidem, cui a theologia cognomen est, magno Athanasio , ex sententia consensum , differentiae quae ex vocibus oritur, anteponendum esse suadenti assensum praebet. Ego vero praeterea huncce Theologum in rebus etiam aliis maioris momenti nominum diversitatem concedentem tibi ob oculos exhibebo. Cum enim nonnullos intueretur, ob inscitiam Dei vocem de vivifico sanctoque Spiritu refugientes, alia vero aliqua tribuentes , non minus eandem sententiam exprimens : „Turpe est , " inquit, „turpe est et perabsurdum , dum animo valetis, ieiunos et minutos vos praebere circa vocis sonum, et occulere thesaurum , quasi aliis eum invidentes. Turpius autem nobis est eodem vitio teneri, quod vobis obiicimus, atque cum anxiam vestram de minutis rebus contentionem damnemus , literarum tamen minutias anxie urgere. " Quapropter:

At syllabas moleste fertis atque ad vocem impingitis, lapisque offensionis et petra scandali hoc vobis efficitur. Nec mirum, cum Christus quoque nonnullis scandalo fuerit, Humanus is quidem affectus. Verum spiritualiter inter nos hanc controversiam transigamus: fraternae potius charitatis studium, quam nostri amorem prae nobis feramus. Vim divinitatis ac potentiam nobis date , et nos vicissim divinitatis vocem vobis concedemus. Naturam aliis vocibus quibus plus tribuitis, confiteamini: ac vos ut infirmos curabimus , nonnulla vobis grata et iucunda suffurantes. " Quid praeterea ? Annon et magnum Basilium frustra criminantes incusat, laudibusque extollit dispensationem illius , quae vix exprimi potest , et omnem maleficis accusandi ansam praeripiens, simpliciores qui de eo non recte sentiebant , laedi haud permittit ? „Ille enim, " ait, divinus nempe magnusque Basilius , „pro recta doctrina sanctaeque Trinitatis coniunctione et condeitate, aut si quo magis proprio et perspicuo verbo res ea notari potest, non modo de throno, ad quem nec ab initio quidem cupide prosiliit , exturbari ac deiici , sed etiam exilio et morte atque ante mortem variis cruciatibus affici , prompto alacrique animo tulisset , ac lucro potius quam periculo deputasset. Hoc vero ita esse aperte declarant ea, quae et fecit et passus est: ut qui etiam ob veritatis defensionem exilio multatus, nihil aliud negotii susceperit, quam uni ex asseclis , ut se acceptis pugillaribus sequeretur, imperaret. Caeterum sermones cum iudicio disponere de Davidis ¹ ) consilio et sententia, necessarium esse iudicabat, ac belli tempus et Haereticorum principatum aliquantisper tolerare, quoad libertatis ac serenitatis tempus successisset, linguaeque libertatem ac licentiam attulisset. Illi enim nudam et apertam vocem de Spiritu sancto , quod Deus esset, arripere studebant (quod quidem , tametsi verum erat , impium tamen illis atque improbo impietatis antistiti videbatur) ; ut eum quidem cum theologica lingua civitate pellerent, ipsi autem ecclesiam occuparent , eamque sceleris sui propugnaculum efficerent , atque hinc deinde, velut ex arce quadam , id omne quod reliquum erat, popularentur. At ille in aliis quidem vocibus e scriptura petitis , testimoniisque minime dubiis eandem vim habentibus necessariisque argumentis , adversarios ita comprimebat , ut nullo modo repugnare ac contra niti possent : sed , quae maxima sermonis virtus et prudentia est , propriis vocibus constringerentur : quemadmodum is liber, quem hoc argumento edidit , perspicue ostendet , in quo calamum quasi ex Spiritus pyxide movet. Interim tamen propriam vocem usurpare differebat, tum ab ipsomet Spiritu, tum a sinceris ipsius propugnatoribus illud in gratiae loco petens, ne hoc suo consilio offenderentur ; nec committerent , ut dum unam voculam mordicus retinere conarentur , propter inexplebilem cupiditatem omnia perderent , convulsa nimirum turbulento tempore ac distructa pietate. Ipsos enim nihil ex eo incommodi ac detrimenti accepturos, si vocabula paulum immutarentur, modo aliis verbis eadem docerentur : neque enim salutem nostram in verbis potius quam in rebus consistere : quippe cum ne Iudaei quidem reiiciendi sint , si ad aliquod tempus pro Christi voce vocem uncti sibi concedi postulantes, in nostrum numerum atque ordinem ascribi velint. At reipublicae non posse maiorem perniciem ac pestem afferri , quam si ecclesia ab haereticis occuparetur. " Haec de magno Basilio adstipulans Gregorius cognomento Theologus, assensuw a se magno Athanasio exhibitum confirmat. Maximus autem, vere maximus ad Pyrrhum Presbyterum scribens, inter alia dicit : „Neque enim voces nihil significantes simpliciter afferimus, sed sententias vocibus exprimimus. Quam ob causam voces saepenumero deiloquos Patres reperi concedentes , sententias nullo modo, quod non in syllabis sed sententiis et rebus salutis nostrae mysterium existit : illud etenim faciebant , pacis curam gerentes , hoc , animos virtute confirmantes. " Sed vide praeterea sanctum magnumque Basilium, quanam ille ratione consona symmystis Spiritus presbyteris scribens pacifice suggerit : Haec sunt. Magna est inclinatio temporis ad ecclesiarum eversioncm. Atque id iam diu quidem est cum intelleximus. Aedificatio autem ecclesiae, erratorum correctio, erga fratres, si infirmiores sunt, consensus quidam humanitatis plenus, si recte valeant, propugnatio ipsorum salutis , plane nulla, ac ne praesidium quidem , quod aut praesentem morbum curare queat aut impendentem propulsare. Omninoque similis iam est ecclesiae status , ut similitudine utar, quamvis vilior videri possit, evidenti tamen, veteri vestimento, quod vel levi de causa facile discinditur, pristinam vero soliditatem recuperare nullo pacto potest. Igitur in tali tempore , magno studio magnaque diligentia opus est in quibusdam ecclesiis iuvandis : iuvabuntur autem , si quae nunc divulsa sunt , coniungantur : coniungentur , si quibus in rebus nullum animabus detrimentum afferimus , voluerimus nos infirmioribus accommodare et obsequi. Quoniam igitur multorum ora sese adversus Spiritum sanctum aperuerunt , multorumque linguae ad iaciendum in illum blasphemias se acuerunt, optimum factu esse ducimus , ut quantum in vobis est , blasphemorum numerum minuatis et ad paucos redigatis : atque eos qui Spiritum sanctum creaturam esse negant, in communionem recipiatis , „ut soli relinquantur blasphemi. " Et post pauca: „Ergo nihil ultra quaeramus, sed fratribus qui nobiscum coire societatem volunt, fidem quae Nicaeae sancita est proponamus, ac si in ea conveniant, illud quoque exigamus, Spiritum sanctum neque creaturam dici oportere, neque eos qui dicunt, in communionem ipsis esse recipiendos. Nihil aliud est , quod praeterea nobis inquirendum censeam. Persuasi enim mihi, si quid etiam est , quoad ampliorem evidentiam addito opus sit, id frequenti collationi minimaeque contentiosae inter nos exercitationi daturum esse Dominum , quia ipsum diligentibus omnia cooperantur in bonum. " Huic consona et divinus plane Gregorius praescribit prima Oratione de Pace , in qua ipso statim prooemio exorditur : „Linguam meam solvit alacritas, legemque humanam propter Spiritus legem contemno. Nec segniorem, " inquiens , „quemquam esse debere, quam par sit, nec ferventiorem: ita ut vel ob levitatem ad omnes se aggreget, vel ob temeritatem et insolentiam ab omnibus se removeat : aeque enim et iners segnities est , et mobilitas atque inconstantia a societate et communione aliena : verum ubi aperte se prodit impietas , tum vero nobis faciendum esse, ut adversus ignem et ferrum et tempora et principes ac denique prius adversus omnia cominus feramur , quam ut mali fermenti participes efficiamur , ac male affectis assentiamur. At cum suspicio sola animum nostrum male habet timorque nullis certis argumentis innixus , tum vero lenitatem potius quam celeritatem , et indulgentem demissionem potius quam arrogantiam et contumaciam adhibere convenit : multoque melius et conducibilius est , ut in communi corpore manentes , mutuo nos ipsos tanquam alii aliorum membra, corrigamus atque corrigamur, quam ut praeiudicio per secessionem facto , et auctoritate per separationem amissa, ex edicto postea, velut tyranni et non fratres correctionem imperemus." Idem in theologia magnus Gregorius tertia Oratione de Pace, cuius principium : „Pax amica , non re dumtaxat, sed nomine quoque ipso iucunda , " haec in progressu Orationis habet: „Quid haec committimus , fratres, et quamdiu committemus ? Quando ab hac crapula emergemus aut hanc oculorum lemam detrahemus, atque ad veritatis lucem suspiciemus ? Quae haec caligo est ? Quis hic nocturnus conflictus ? Quae haec tempestas , amicos ab hostibus non internoscens ? Cur vicinis nostris opprobrium facti sumus , subsannatio et derisio his, qui in circuitu nostro sunt ? Quodnam hoc tam obnixum mali studium ? Quid tam immortali labore fatigamur? Quid autem dico fatigamur ? Imo ex ipso malo, ut furiosi solent, robur comparamus, et cum absumimur , gaudemus ; nec usquam est ratio nec amicus nec socius nec medicus , qui morbum vel medicamentis pellat vel amputet , nec opitulator Angelus , nec Deus : verum praeter alia , Dei quoque benignitatem nobis praeclusimus. Ut quid, Domine, recessisti longe ? Quomodo averteris in finem ? Quando nos visitabis ? Quonam haec progredientur, et ubi consistent ? Equidem vereor , ne praesens rerum status ignis illius in expectatione positi fumus quidam sit : ne his Antichristus superveniat , ac nostros lapsus et morbos in principatus sui oссаsionem arripiat : nec enim, opinor, sanos adorietur, nec charitate septos et munitos." Et paucis interiectis : „Quaenam ne quaerenda quidem omnino sunt, quaenam mediocriter, quaenam contentiosis hominibus concedenda, et reliquenda quoquo modo tandem se habeant, utpote nullum doctrinae nostrae detrimentum afferentia ? Quaenam fidei soli donanda ? Quaenam etiam ratiocinationibus ? Pro quibus denique alacriter pugnandum sit, rationibus tamen , non ferro atque armis ? Nam adversas quoque manus attollere , prorsus a causa nostra alienum est, atque ad eos, qui nobis infensi sunt, abiiciendum. Non unam hanc pietatis regulam nobis propositam esse ducemus , ut Patrem , Filium, et Spiritum sanctum , unam in tribus personis deitatem et potentiam adoremus , nihil supercolentes nec sub colentes ; (libet enim nonnihil eos imitari , qui in his rebus sciti ac solertes sunt ; alterum enim fieri non potest , alterum nefarium et impium est;) nec magnitudinem unam per nominum novitatem discindentes ? nec enim quicquam se ipso maius aut minus est. Hoc quippe posito et constituto, caeteris etiam in rebus consentiemus, saltem qui eandem Trinitatem colimus, atque eiusdem pene dogmatis et corporis sumus, ac superfluos et inutiles quaestionum huiusce tempestatis stolones ac deflexus, tanquam communem quendam morbum exscindemus ac de medio tollemus. " Sed documenta Ecclesiae luminum, quibus, ut videntur , admonent , vocum differentias negligendas esse, cum sententiae unus consensus , inter nationes et viros a Christo communi nomine compellatos , intercedit , tot ac talia, immo neque tot , cum et alia aliorum permulta sint , quae ob prolixitatem nimiam non exscribimus .

XI. Verumtamen cum magni Athanasii monitum reliquis praepositum sit , considerandum est a nobis , quaenam esset differentia inter vocem , ob quam scandalum nos atque Italos turbans suscitatum est , et earum vocum vim , quibus angelis compar hic Athanasius profligato dissidio ecclesias reconciliavit; et , quod non sine admiratione dicitur , non aliarum , sed harum nationum et ecclesiarum, de quibus nos sermonem instituimus. Namque eos unam hypostasim , nostros tres in Triade asserere, dogmatum eamque maximam differentiam importare videbatur. Sabellianismus etenim vel Arianismus, quod suspicabatur, erat. Sed prudens hic animarum curator non ad voculas , sed ad sententiam mentem intendens , tot enunciavit et scripsit, quot supra designata sunt. Hic vero , qui absque contentione et rixa res peragunt , multum ad conciliandam pacem dictio confert , hocque deprehendere possunt, attentius negotium diiudicare non recusantes, quas voces illae, dum de Triade ageretur, vires habebant, quarum pronunciationem contemnens , sententiam ad pacandas Ecclesias arripuit , cui ab immortalitate nomen est, et quo discrimine disiunguntur hae, pro quibus nunc eaedem ecclesiae in sui odium fere inexpiabile inflammantur. Namque ibi dogma videbatur comprobatum a Patribus, et indubitatae certaeque notae in Ecclesia, dimoveri. (Quis enim id temporis unam essentiam et tres hypostases in sancta Triade audiens, hypostaseos et essentiae discrimen non agnoscebat ?) at hic nemo unquam ex nostris Theologis affirmavit , „Procedere" , quod ex Deo essentialiter spiratum esse innuit , progredi vero , provenire effundique et emitti aliud quidpiam notare , quam essentialiter esse Spiritum ex Patre. Nihilominus essentiae atque hypostasis differentia nulli ex iis qui tum erant , controversa , divinus Athanasius differentiam differentiam apprehendi concessit , apud quos differentia semel esse innotuerat et invaluerat propter linguae abundantiam ; quorum vero linguam propter sui inopiam peculiarem earum vocum usum induxisse cognoverat, cum illis pacate fraterneque se gerens , vocum sententiam investigabat , et prolationis sonum minime curans , intentionis fructum decerpebat , opus plane molitus viri Christum aemulantis , angularem lapidem, qui disiuncta colligavit copulavitque. Et ibi, quid interrogati ab eodem Itali responderunt ? Hypostasim dicimus, idem' esse hypostasim et essentiam existimantes , unam vero tenemus, quod ex essentia Patris Filius est, et propter eandem naturam. Aequo animo Sanctus responsionem admisit , et , quod apud nos erat decretum, essentiae et hypostasis discrimen negligens , cum sententiae concordassent , ecclesiarum unionem pie perfecit. Hic autem cum nullum a Patribus asseratur discrimen in explicando , naturaliter et essentialiter Spiritum esse ex Deo, in vocibus hisce „procedere , progredi, effundi" (namque una omnes essentialiter esse ex Deo Spiritum notant), iuniores theologi, et, ut sibi videntur, Patribus dogmatistae securiores, ex se ipsis differentias confingunt ; et fictis hisce differentiis cum Romana Ecclesia contendente, ex Patre et Filio dici Spiritum , quod opinatur nullum discrimen esse , sive dicas ex Patre et Filio Spiritum sanctum progredi , sive ex Patre et Filio effundi et provenire , sive ex Patre et Filio illum procedere , cum voces hae universae, essentialiter esse Spiritum ex Deo et Patre significent, reconciliationem respuunt. Et unum hoc potissimam dissidii causam statuentes, duas scilicet causas esse Patrem et Filium, si quis ex Patre et Filio dicat Spiritum sanctum procedere , omnibus reliquis sententiam hanc oppugnantes aures substringunt. Itali siquidem non tantum illius, procedere , et progredi, provenire et effundi indifferens quantum ad sententiam, ad significandum , essentialiter esse Spiritum ex Deo , respondentes proponunt, se nempe non duas Spiritus causas asserere, quod apud nos Graecos in confesso sit, duas esse causas Spiritus , dum asseritur ex Patre et Filio Spiritum progredi et provenire. Quin immo et magni Basilii theologicam illam sententiam, in huius Orationis exordio appositam , omnia insinuantem quae Filii sunt , ad primam causam Patrem referri, tanquam validum firmamentum propriae responsionis collocantes , non duas processionis causas dicere contendunt, quod magno Basilio auctore, quidquid a Filio dicitur esse, in primam causam Patrem reducitur. Latini itaque non absque ratione , ita responsionibus comparatis , ecclesiasticam pacem ambiunt : sed sectatores schismatis, ad nullum ex illis , quae cum ratione proponuntur, animum advertunt. Et tamen divinissimus Athanasius Romanae Ecclesiae filios, unam hypostasim asseverantes Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Filius esset, et propter unitatem naturae, et uti pie sentientes complexus et uti orthodoxos exosculatus est. Quis Ieremias hoc temporis ploraret et plangeret , non ut ille super turrium et murorum disiectu antiquae Ierusalem , sed super vastitate atque direptione filiarum nostrae Ierusalem, ecclesiarum nempe subversione , quas in perditionem rapinamque Agaris nepos exposuit , nullam aliam ob causam quam solum ob hoc ecclesiarum dissidium. Sed heus tu , qui zelum Athanasii , quod utinam nunquam tibi arrogasses , superas. Athanasius Romanam ecclesiam , unam hypostasim dicentem, Patrem et Filium, quod ex essentia Patris Filius est , et propter unam naturam, in communionem recipit, et tu hanc eandem ecclesiam reiicis, ex Patre et Filio asserentem Spiritum procedere , quod teneat nullum discrimen esse , sive dicas ex Patre et Filio eum progredi et provenire , sive ex Patre et Filio procedere , propter voces unum idemque significantes, quae universae in his communiter innuunt, essentialiter ex Deo Spiritum esse : praetereaque quod magno Basilio credunt dicenti: „Quidquid ex Filio dicitur esse , in primam causam Patrem reducitur , " quod ad duo principia evertenda unumque stabiliendum Sanctus iste, ut plane manifestum est , enunciavit ? Tu porro si magnum non dignoscis Basilium, in quibus dicit, quod a Filio esse dicitur, ad primam causam relationem habere, astruentem duorum principiorum amolitionem , et unius considerationem insinuantem, accurate mentem dictis Sancti figens , actutum ad eorum dignotionem perveneris. Attento itaque sis animo. Magnus Basilius pro Spiritu sancto adversus Eunomium Spiritus hostem decertans, non illi contradicit asserenti, ex Filio esse Spiritum, et nihilominus si Sanctus ex Filio esse Spiritum non admitteret , forte inde magis ac magis os effraene Eunomii obturasset, cum posset dicere: Quanam ratione , Eunomi , audes dicere, ex Filio esse Spiritum sanctum, qui ex solo Patre est ? Sed pessimo Deique hosti contradicit, quod ille ex solo Filio Spiritum esse statueret. Hoc enim innuit dicens : „Quomodo itaque causam Spiritus unigenito soli vindicat ?" Quod autem duo principia apertissime inferret, quod ab Eunomio dicebatur, ex Patre solum Filium esse decernente , et Spiritum ex Filio solum , statim Sanctus subdit : „Si itaque duo principia sibi contraria inducens haec ait, " Eunomius scilicet , „cum Manichaeo atque Marcione conteretur, si vero ab una, quae sunt, appendet , quod a Filio factum asseritur , ad primam causam relationem habet." Anne est hoc manifestius, unum principium et causam unam inducens , cum quis ex Filio dicit Spiritum esse ? Cum Sanctus ad stabiliendum illud, quae sunt, ex uno dependere principio, illud assumat, ad primam causam relationem habere, quod a Filio esse dicitur. XII. Verumtamen cum nonnulli hic quoque, quemadmodum et in plerisque aliis , impudenter satis praesumunt, magni Basilii verba in crimen adducere , dicentes ea de creaturis et non de Spiritu enunciata esse, propter verbum „factum" . Quod enim a Filio factum est , quomodo Spiritus fuerit , qui neque factus est neque productus ? Sed dedecore suffundantur hi, qui adeo manifeste lumen Ecclesiae ac Doctorem criminantur. Et quidem , si , quod a Filio factum esse dicitur , Sanctus de creaturis enunciavit , orationem accusent. Sed intelligant de Spiritu sermonem esse , cum in textu illo universo nullius alius mentio fiat, nisi de ipsa Spiritus hypostasi. Quodsi dictionem , quae creaturas respicit , malitiose arripientes , ad perditam de industria contradictionem veniunt, intelligant, Eunomii intentioni Sanctum respondentem , dictionem illam usurpasse, quasi diceret: Etiam si creatura Filii esset Spiritus , ut tu in quis Eunomi, non soli unigenito causa illius appingenda esset, quod nulla operatio Filii est a Patre abscissa, et quod a Filio fieri dicitur, ad primam causam relationem habet. Et haec quidem, quod amplissima sit Basilii auctoritas, hunc in modum, quae ad causam Spiritus attinent , explanantis , abunde dicta esse videntur , ad stabiliendum , non intelligi duas causas Patrem et Filium Spiritus , cum quis ex Patre et Filio Spiritum sanctum esse affirmat.

XIII. Cum vero pro responsione Italorum oratio proponat dictionis „procedere " compares vires cum illis , „provenire “ , et „progredi " , digerantur hic a me dicta Sanctorum , quibus innotescat, non tantum processionis nomen, sed et alias quasdam dictiones apertissime , et sine ullo velamine de ipsa ex Patre essentiali Spiritus existentia assumi. Statim enim magnus Basilius in septimo ad Amphilochium Capite inter alias multas dictiones , quibus Spiritus cum Patre et Filio communionem exponit, haec quoque addit : „Neque hinc solum naturalis communionis demonstratio , sed etiam quod ex Deo esse dicitur, non ut omnia ex Deo, sed veluti ex Patre, egressus, non genitus ut Filius , sed ut Spiritus oris eius. Hisce familiaritas et connexio aperitur, sed modus existentiae silentio involvitur. " Eritque ne mortalium cuiquam obscurum , in hisce dictionem, „ egredi Spiritum ex Deo non genitum ut Filium, sed ut Spiritum oris eius , " ex Patre essentialem et naturalem ipsius existentiam connotari ? Magnus et admirandorum effector Gregorius Neocaesariensis episcopus Oratione , cuius principium : „Inimicissimi et alieni ab Apostolica confessione sunt , qui Filium ex iis , quae non extant , asserunt ," inquit: „Domini Pater principium est , ab aeterno eum generans , et Dominus est prototypus Spiritus. " Et post pauca ibidem : „Ingenitus cum sit Pater , genitus vero ex Patre Filius , et Spiritus ex essentia Patris per Filium sempiterne emissus" . Quis in dubium verterit, „ emissus" hoc in loco non tantae esse virtutis, ad essentialem Spiritus existentiam commontrandam , quantam haberet, si appositum fuisset „procedens" ? Theologus Gregorius nonnullis suarum scriptionum locis : „Audis generationem ? modum ne curiosius inquiras. Audis Spiritum ex Patre progredi ? rationem ne anxio studio perscruteris. Quodsi Filii generationem et Spiritus progressum solicitus exterebras, ego quoque a te pervestigabo animae et corporis coniunctionem et temperamentum. " Quis hic audiens, Spiritum „ progredi" a Patre, aliud dictionem notare existimabit, quam illud idem , si loco illius substitutum fuisset „procedere " , ipsam scilicet ex Patre essentialem et naturalem Spiritus existentiam ? Idem Oratione ad Heronem Philosophum ait : „Quin pietatis nostrae doctrinam praescribe , sic nos instituens , ut unum Deum in genitum agnoscamus Patrem , unum item genitum Dominum, Filium, unum denique Spiritum sanctum provenientem ex Patre aut etiam prodeuntem. " Quis hic ex his verbis erutam sententiam in alium sensum detorquebit , ut dicat , aliud innuere „ progredi , et prodire ex Patre" , quam illud ipsum , quod appositum „procedere" significaret ? Idem in aliis dicit : „Proprium Patris est, non esse genitum , Filii generatio , Spiritus emissio : " Aliud ne hic sibi „emissio " notabit , aliud „processio" ?

XIV. Sed enim cnm manifestationem Spiritus ex Patre essentialis existentiae , non una sola voce „processionis", sed aliis iam adductis significari , veluti certum atque indubitatum probavimus, eos qui haec nostra Commentaria legent, oramus, allatarum scriptoque traditarum auctoritatum sententiam recta mente sinceraque, et minime contentiosa suscipere, ut plerique nostri progenitores, qui tanquam rem eximiam ecclesiarum dissensionem procurantes , processionem tantummodo essentialem Spiritus existentiam significare tradebant, reliquas alias dictiones ad distributionem donorum denotandam assumptas fuisse. Illi quippe, ne, cum in scriptis Sanctorum reperiatur Spiritus proveniens et ex Filio progrediens et emissus, intelligeretur essentialiter ipsum existere et ex Filio , indeque via sterneretur quaedam ad pacem ineundam peroptantibus Ecclesiae abscissa copulare , differentias dictionum non in veris et decentibus sententiis, sed callidis et captiosis et indecentibus confingebant. Quibus aperte Patribus, qui res theologice pertractatas et iam adductas vulgaverant, contradicebant, detrimenti loco habentes, fratres lucrari , quos doctorum ecclesiae monita ad nostram societatem accersunt: dum admonent, differentias in vocibus esse a nobis negligendas, cum secundum sententiam in unum fratres conveniunt. Vos porro , quos supra oratio rogavit, ut recta mente sinceraque dictarum auctoritatum nobisque in scripto traditarum sententiam accipiatis , percepto , „progredi, provenire, et emitti" de Spiritu ex Patre asserta, eandem vim habere atque „procedere" : et haec eadem, „progredi" nempe, „provenire" et „emitti" in scriptis reperiri de eodem Spiritu ex Filio, sententiam ferte neutram in partem propensi, an aliquid vestrorum Doctorum monitis indignum peractum est ab iis , qui Romanae ecclesiae pacem complexi sunt , procedere asseverantis Spiritum ex Patre et Filio , et respondentis non probare duas Spiritus causas , Patrem et Filium; quod fidem adhibeat magno Basilio tradenti: „ Quidquid a Filio esse dicitur, ad primam causam Patrem referri." Clarum etenim est , si dicens ex Patre et Filio illum procedere, duas Spiritus causas dicit Patrem et Filium , dicentem etiam ex Patre et Filio provenire , progredi , aut emitti illum , ex duabus causis illum et progredi et provenire et emitti dicere. Sed nemo dummodo pietatem in pectore gerit , ex duabus causis aut provenire aut progredi aut emitti dicet. Et quidem a Romanis in fidei Symbolo dictionis additionem, cum iam facta sit, non bene factam esse dixero ? bonum haud dicendum est, quidquid fratribus dissidium affert. Mihi quoque tecum haec dicenti convenit. Verumtamen cum dictionis huiusce additio suo sensu pietatem nobis traditam nullatenus vulneret (neque enim unum essentiae , neque trinum hypostaseon laedit) , fratribus veniam do, et dictionis additionem praeteriens , consentientem sententiam arripio , discipulusque efficior eorum Doctorum , qui in dictionibus discordantias negligentes , ob consensionem sententiae pacem amplectebantur.

XV. Sat scio te rursum contradictionibus studentem , ingerere, et quomodo proprietatum confusionem non introducet, qui asserit , procedere Spiritum et ex Filio ? Ego tibi scripto traditis auctoritatibus , Triadis propriissimas proprietates tria haec nomina esse , Patrem , Filium et Spiritum commonstrans, tuam hanc contradictionem convellam. Etenim si vera proprietas Spiritus hoc ipsum est, non esse eum Patrem neque Filium, sed tantummodo Spiritum , et Spiritum Patris et Filii , poteris hinc accurate dignoscere , ea ratione qua Spiritus Patris , et Spiritus Filii sanctus Spiritus dicitur, et hypostaseon proprietates non confunduntur , eadem cum a nobis ex Patre procedere dicitur , et a Romanis ex Patre et Filio, inconfusum proprietatum conservari. At quaenam sunt huiusce proprietatis scripta testimonia ? Nyssenus secunda adversus Eunomium Oratione : „Hypostaseon" ait, „proprietas apertam et inconfusam efficit personarum distinctionem , Patris , inquam , et Filii et Spiritus sancti: his enim compellationibus non naturarum discrimen edocemur , sed solas hypostaseon exploratas proprietates. " Chrysostomus in uno suorum Sermonum haec inquit : „ Proprietatem enim cum dixero, Patrem Patrem intelligito, et Filium Filium, et Spiritum sanctum Spiritum sanctum. Hae enim proprietates non convertuntur. Nam non potest Pater Filius esse, aut Filius Pater , aut Spiritus sanctus Pater aut Filius. " Et Abbas Theodorus Philosophus : „Haec tria nihilo inter sese discordant, nisi solummodo proprietate, hunc scilicet esse Patrem , hunc Filium , illum Spiritum sanctum. "

XVI. Visne et aliud nunc in examen proponere? Ait, „ effundi, progredi, emanare," et similia, etsi in nonnullis locis reperiuntur de Spiritu asserta ex Patre , essentialem indicant et naturalem illius ex Patre existentiam ; non aeque vero, cum ea dicuntur ex Filio, inferunt naturaliter et essentialiter Spiritum esse ex Filio , sed ex eo spiritalium munerum distributionem. Dic sodes, quis ex Patribus id asseruit ? Interroganti mihi responde : neque enim simpliciter ea quae ad rationem dogmatis conferunt, assumere cuicunque, ut allubescit, conceditur, sed ut Theologi Patres tradiderunt. Et hoc neque simpliciter prolatum est, neque exiguum continet discrimen, si ex Patre effundi Spiritum et provenire et emanare ex ipso , esse essentialiter Spiritum significant manifesto, ex Filio vero effundi et provenire et emanare, in aliam quandam sententiam trahas . Etenim si quae erat in his differentia, quomodo silentio involuta est ab iis, qui quam exactissime examinarunt non tantum ea quae summam dogmatis respiciunt , sed et alia multo his minutiora, quae utcunque neglecta laedere negotium videbantur? Primum itaque respondeto mihi quaerenti, si quid simile tibi suppetit dicendum : postea suadenti monentique credito, in dogmatis dictionibus, de quibus Patres discrimen nullum tradiderunt , non esse adeo temere et sine examine a temetipso discrimen tradendum. Huius vero discriminis commentum praeter rem esse cognoscetur a te , dummodo affectu vacuus percurreris , quae in medium afferam dicta ; et ita se habent. In actis Nicaenae primae Synodi, quibus Patres Philosopho per Leontium Episcopum responderunt , dictorum principium est : „Illud etiam, amice Philosophe, considerandum est, quod superest huius veritatis. " In illis inquam reperitur : „ Spiritus sanctus procedens quidem ex Patre , proprius vero Filii et ex ipso exiliens. " Quid tibi hoc in loco illud, „ex Filio exilire", videtur ? essentialiter ne videtur exilire , vel sine essentia ? Nescio , an aliquis tantum ausus fuerit , ut absque essentia dicat. Quodsi cum essentia, utique et in hypostasi, cum quod essentialiter , omnino et in hypostasi emanat. Essentialiter vero et in hypostasi exilire ex Filio , quid aliud fuerit, quam essentialiter esse ex ipso ? Quodsi testimonio indiges , quomodo Spiritus emanatio sive effluxus essentialis est et in hypostasi , percurre magni Basilii dictum , quod ille Oratione de Spiritu , cuius principium est: „Recordemur omnis anima de divinis quaerens," digessit. Quae enim ibi ponuntur, non alia ratione Spiritus effluxum significant. „Spiritus sanctus nihil in se ipso adscititium habet , sed ab aeterno omnia possidet, ut Spiritus Dei et ex ipso apparens , sui causam eum habens, ut sui ipsius fontem , indeque emanans , fons vero ipse praedictorum bonorum. Sed ipse quidem ex Deo effluens in hypostasi, quae vero ex eo effluunt, operationes ipsius sunt. " Vides, quo pacto Spiritus effluxus enhypostatus dictus est ? Et Spiritus in hypostasi effluxus sive emanatio (nihil enim refert, sive effluxum sive emanationem dixeris) hoc adeo aestimabili scripto testimonio constabilitur. Sanctus Cyrillus Oratione ad Nestorium , cuius principium: „Servatore nostro palam edicente , qui amat patrem et matrem super me , non est me dignus , " inquit: „Licet sit in hypostasi Spiritus propria , et iam intelligatur secundum se ipsum, qua Spiritus est et non Filius, verumtamen non est alienus ab eo; Spiritus enim veritatis appellatus est , et est Christus veritas , et effunditur ab ipso eadem, qua et a Patre ratione." Quid hic ais ? Videturne tibi, de essentiali existentia Spiritus ex Filio sermonem haberi, cum Sanctus dicit, effundi Spiritum a Filio aeque atque effunditur ab ipso Patre, an vero de donorum dispensatione ? Idem libro secundo Thesaurorum, sermone cuius illa epigraphe est, „Ex essentia Patris et Filii Spiritum sanctum esse," ait : „Cum itaque Spiritus sanctus ad nos accedens, conformes nos efficit Deo , progreditur vero et ex Patre et Filio , manifestum est, illum divinae essentiae esse , essentialiter in ipsa et ex ipsa progredientem. Quemadmodum nempe et ex humano ore flatus excurrens. Licet pusillum, nec tantae dignitatis exemplum sit. Super enim omnia Deus est. " Considera hic quoque, quomodo scribat sanctissimus Cyrillus : „ Progreditur Spiritus ex Patre et Filio , " et intellige , essentialiter eum progredi et ex Filio, cum et essentialiter prodeat etiam ex Patre. Et „profundi" quidem , „progredi" , et „emanare" , atque similia essentialem Spiritus ex Patre et Filio existentiam denotare , iam dictis , ut puto, testimoniis satis abundeque demonstratum est.

XVII. Quod vero consideratione dignum duco , id nunc tradam orationi. „Progreditur, " dixit Sanctus , „Spiritus ex Patre et Filio ," et duarum harum hypostaseon Patris et Filii mentionem fecit; tum ne quis per has duas hypostases , duas Spiritus causas inferri suspicaretur , statim subiunxit , „ illum divinae esse essentiae , essentialiter in ipsa et ex ipsa provenientem; " in singulari numero efferens , nihil aliud prorsus ostendit , quam , cum ex Patre et Filio diceret Spiritum , non tanquam ex duabus causis eum asserere. Adhuc etiam manifestius rursus demonstravit , non esse duas Spiritus causas, cum ille ex Patre et Filio progreditur, dum subdit: quemad modum nempe et ex humano ore flatus excurrens." Cum enim antea dixisset, „ex Patre et Filio progredi Spiritum," non adnexuit inductioni , quemadmodum ex humanis oribus , sed „ ex humano ore, " numero singulari, eiusdem unionis speciem exhibens, dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur. Hoc idem aliud magni Basilii dictum scriptum tibi confirmabit. Hic namque in uno Capite, cuius inscriptio : „Divinam naturam esse Spiritum, " tradit: „Spiritus enim cum viventi Verbo in eodem ordine collocatur ad creandum , viva virtus , et natura divina, ineffabilis , ex ineffabili ore existens ineffabili modo , et per inflatum in hominem missa, quae secundum corporeum a Christo typum ostensum , rursus ab eo per inflatum restituta. Concurrere enim debet cum prima novitate , ea quae nunc fit innovatio. Et concursum expressit sufflans , idem ille existens, qui a principio insufflavit, idemque , per quem Deus inflatum elargitus est, tum quidem cum anima, nunc vero in animam. " Sed quomodo praesens Magni Basilii dictum expositam unionis speciem constabiliat, infra dicemus. Nunc vero prorsus dignoscere poteris , dilectissime, ex iam adductis verbis, quae multus hic magnusque Basilius de inflatu enunciavit, qui tempore schismatis Romanis adversabantur , fratres nostros contentiose ut plurimum, nec veritati attendentes , adversus eos contradictionem molitos fuisse. Iam enim magnus hic multusque in rebus theologicis Basilius inflari dicit Spiritum a Servatore discipulis, non ut donum illi aliquod determinatum acciperent, quemadmodum omnes, qui tempore schismatis erant, exposuere, sed ut totus ipse Spiritus in illis habitualiter inhabitaret, veluti postmodum omni credenti eadem habitualis sancti Spiritus inhabitatio ingeritur , si ineffabiliter et supra rationem omnem universam Triadem in singulis fidelibus credimus inhabitare.

XVIII. Quodsi nonnullorum aures offendit tempore futuro promissus apostolis Spiritus adventus, sciant propter adventum Spiritus in corporea specie ignitarum linguarum, in evangeliis factam Servatoris promissionem: „Namque oportebat, " inquit, cui a theologia cognomen est, et ipsum corporeo modo apparere" . Et nullum determinatum donum similem inflatum fuisse , sed tantum totius Spiritus habitualem inhabitationem, si attente dictum consideres , etiam ex illius expositione comperies, Sanctum dicere, inflatum illum illius Spiritus esse, qui est cum viventi Verbo in eodem ordine collocatus ad creandum: namque nemo dicet, donum spiritale in eodem cum Verbo ordine collocari ad creandum. Sed de inflatu oratio hic interea interposita est , ad demonstrandum, aliter a Patribus Theologis sententiam illius expositam fuisse , et aliter ab iis, qui postmodum non bene affecti fuerunt unioni cum Romana ecclesia.

XIX. Series vero orationis expostulat , ut notitia unionis Patris et Filii , dum ex Patre et Filio Spiritus progreditur, contradatur. Et iamiam ea commemorabitur. Magnus Basilius nunc vocat Spiritum hunc divinam naturam , ineffabilem , ex ineffabili ore comparentem , unum , inquiens , os esse , ex quo Spiritus , et non duo ; nunc vero paululum progressus , non alium esse dicit eum, qui discipulis inflaverat, sed eum ipsum, per quem Deus antiquitus homini primum creato inflatum contradidit. Et cum dicit, non alium esse qui inflavit Apostolis, sed eum ipsum, per quem primum homini Deus inflavit, divinarum personarum notitiam certam atque indubitatam expressit , et Dei et Patris , ex quo inflatus , et Dei et Filii per quem inflatus ; et quod inde indicatur est , non quidquid ex Patre per Filium dicitur de Spiritu, tanquam ex duabus causis dici. Hoc enim in fine octavi ad Amphilochium capitis Sanctus innuit illis : „Per Filium vox primariae causae confessionem continet. " Sed auctoritatem illam iisdem verbis rursus hic recensere non gravabor , ad confirmandum, satis patere unionem Patris et Filii , quod ex Patre datur per Filium , quam magnus Athanasius Oratione quarta adversus Arianos , cuius principium : „Ariani statuentes defectores sese praevaricatores que veritatis exhibere, " expressit in hunc modum: „Elargiente Patre gratiam et pacem, eam et Filius elargitur : una enim eademque gratia est , ex Patre in Filio , uti est unum lumen solis et radii , et illuminatio solis per radium est. Propterea et Paulus ad Thessalonicenses scribens , Ipse Deus et Pater noster, et Dominus Iesus Christus dirigat viam nostram ad vos, unitatem Patris et Filii conservavit : neque enim dixit, dirigant, quasi a duobus id concederetur, ab hoc et ab hoc, sed dirigat, ut ostenderet , eam a Patre per Filium tradi. " Hac ratione itaque dictis horum praecipuorum Patrum, Athanasii et Basilii, unitate palam illucescente Patris et Filii , ut nulli concedatur ex expositione tradita opinari, ex duabus causis esse, quidquid ex Patre per Filium , sive de creatione sermo sit per Filium ex Patre, sive de rerum creatarum providentia per Filium ex Patre , sive de donorum traditione per Filium ex Patre. Quid reponeret quispiam, cum innumeris scripturarum locis invenit, Spiritum sanctum ex Patre per Filium habere esse, et ex Patre per Filium existere , et ex Patre per Filium effundi , et ex Patre per Filium procedere ? Et dictas Sanctorum auctoritates in voce, „per Filium", abunde confirmasse unitatem illius cum Patre , cum vox ea primariae causae confessionem contineat, nemo, ut opinor, dubitabit, nisi ille talis sit, qui prorsus nullo timore percellitur, et pudore deposito inverecunde apertissimis scripturis adversatur. XX. Verumenimvero et ipsam communem pietatis nostrae notionem hoc idem nobis suggerere , non erit comprehensu difficile. Ubicunque enim „per Filium" accipitur, nisi pro naturali et essentiali cum Patre unione Filii, secundum apparentem ex „Per" praepositione confessionem primariae causae, intelligere quis velit, erit prorsus necessarium, in usum ministerialis cogitationis assumere. Sed quando communis nostrae pietatis notio in similem sententiam accipi illud „per Filium" ut impium prohibet ac proscribit, clarum remanet, essentialem unitatem vocem „per Filium" indicare, cum dicimus, ex Patre per Filium Spiritum esse et procedere. Id ubi in confessis fuerit , indicare nempe vocem „per Filium" essentialem unitatem , facillime postmodum deprehendetur , nullum discrimen esse , ex Filio esse dicere , quod ex Patre per Filium est. Quodsi quibusdam incertum videtur, has praepositiones alteram alterius locum occupare, magnus Basilius hoc quoque comprobabit. Hic enim in eo quod ita inscribitur de Spiritu sancto Capite quinto ad beatum Amphilochium, cuius principium est : „Et ad hunc quidem modum se habent, quae ab istis adferuntur. Nos vero demonstrabimus , quod proposuimus ," ita scribit : „Neque enim solum quum de Deo sit sermo , harum vocum usus variat, verum etiam ea, quae ab his significantur, saepenumero invertuntur, quoties altera alterius recipit significationem , veluti Possedi hominem per Deum, inquit Adam: idem dicens, quasi dixisset, ex Deo. Et alibi, Quae praecepit Moy- _ses Israëli per mandatum Domini. Et rursum, Nonne per Deum horum manifestatio est ? Ita Ioseph, loquens de insomniis apud eos, qui erant in carcere ; palam est et hunc pro eo quod erat , Ex Deo , dixisse , Per Deum. Et contra, haec particula, Ex quo, usurpatur pro, Per quem, velut cum ait Paulus, Factus ex muliere , pro eo quod erat , Per mulierem. Nam id nobis alibi perspicue distinxit, quum ait, Foeminae convenire, e viro natam esse, viro autem per foeminam, in his quae sic scribit : Quemadmodum mulier ex viro , ita vir per mulierem. Quamquam hic Apostolus simul ostendens diversum harum vocum usum , simul obiter corrigens quorundam errorem, existimantium Domini corpus esse spirituale, ut ostenderet carnem Dei gestatricem ex humana massa concretam fuisse, maluit uti verbo significantiore. Nam hae dictiones, Per mulierem, transitorium generationis intellectum erant significaturae ; at hae, Ex muliere, sufficienter declarant communionem naturae genitae cum ea, quae genuit : non quod secum pugnet Apostolus, sed ostendit has voces facile sibi vicissim cedere. " In theologia itaque usus vocum immutari, ex dictis magni Basilii verbis comprobatur: quodsi et secundo teste indigemus , ad confirmandum, has praepositiones alteram in alterius loco apponi, sanctus Cyrillus id praestabit, qui secundum interrogationem et responsionem ad Palladium Orationibus, haec tradit: „Mutabilis vero. nullo modo Spiritus est , quod si mutationi obnoxius est, ad ipsam divinam naturam vituperatio recurret, si est Dei et Patris, praeterea et Filii, essentialiter ex ambobus, ex Patre scilicet per Filium effusus Spiritus." Vide etiam ex admirando Cyrillo , qui tibi fide dignus interpres accedit , nihil differre, sive dicas essentialiter ex Patre et Filio effundi Spiritum, sive ex Patre per Filium eum effundi. Namque cum dixisset, „ essentialiter ex ambobus," ut aequas praepositionum vires ostenderet, continuo annexuit, „ex Patre scilicet per Filium." Et haec quidem praepositionum „ex" et „per" aequivalentes vires comprobantia testimonia.

XXI. Oratio porro ad eos redarguendos iterum revertetur, qui vocem „per Filium" non bene interpretantur, cum dicitur Spiritus procedere ex Patre per Filium. Namque dum audiunt nonnulli , Spiritum habere per Filium , quod sit, et per Filium ex Patre procedere ; ecquid novi, inquiunt, est, si per Filium Spiritus dicitur esse , et per Filium ex Patre procedere ? neque enim, „per", hic ministerium denotare concedemus, neque essentiam , et forte etiam neutrum ex his. Et quid vos ad haec dicitis ? Quid dicimus ? Erga Filium Patris habitum dictio indicat, veluti enim, cum dicimus Spiritum procedentem ex Patre, non valemus comprehendere dictionem ipsum nomen Patris significantem absque Filio : namque Patris appellatio relationem ad Filium prorsus infert , sic cum ex Patre per Filium dicitur Spiritus procedere, id dicitur propter Patris erga Filium relationem , et non quod essentialiter sit medius Filius inter Patrem et Spiritum: namque ut administrum medium esse affirmare , detestamur et anathemate icimus. Quid porro ad haec nos ? Quod administrum medium esse Filium in existentia Spiritus ex Patre, detestamini et anathemate icitis, non vestrae id benevolentiae dedimus , sed debitum prorsus a vobis solvendum reputamus. Verum vos essentialiter Filium esse medium in existentia Spiritus ex Patre palam confiteri procrastinare, et habitualis operationis manifestationem esse vocem „per Filium " contendere, neque nobis neque veritati allubescit. Quo etenim alio nisi essentia medius erit Filius , in Spiritus ex Patre existentia ? Quare attento animo aures praebete. Ex Patre dicitur Spiritus per Filium , et ex Patris essentia Spiritum esse, a quo vertatur in dubium ? Et cum ex Patris essentia sit, et ipsam essentiam esse in hypostasi , quis non palam fatebitur ? Spiritu igitur essentialiter et in hypostasi per Filium ex essentia Patris procedente, quis illud per Filium ad manifestandam habitualem intelligentiam, et non ad confirmationem intermedii essentialis decernet esse accipiendum ? Quod enim essentialiter ex essentia Patris est, cum immediate non sit ex Patre , essentialiter omnino habet Filium intervenientem , in sua ex Patre existentia. Neque enim immediate quisquam reperiet Spiritum existere aut procedere ex Patre, licet admodum defatigetur sacras Scripturas exterebrans. Qui enim immediate dicit ex Patre Spiritum , irritum facit illud per Filium, et qui per Filium dicit ex Patre Spiritum esse , immediate illum ex Patre esse non recipit. Haec enim simul una esse fieri nequit, immediate et per Filium. Cui igitur attendendum est, decernenti ex se ipso immediate , an vero illis , qui per Filium ex Patre eum asseverant ? Sanctis utique Patribus, et Theologis aperte ex Patre per Filium Spiritum esse tradentibus , non ex ventre eructanti effutientique quidquid in buccam venerit. Et voce „per Filium" redargui , non bene opinari eum, qui immediate existimat esse Spiritum ex Patre , manifestum est ex eo , quod simul una esse non possunt , et immediate et per Filium.

XXII. Neque solas quae de Spiritu pertractaverunt, voces aperte notasse , non esse immediate Spiritum ex Patre , sed multa alia scripto tradita testimonia, illis qui sententiam eorum accurate percipiunt, confirmasse, infra dicenda ostendent. Quid enim aliud mente apprehendet, qui Thaumaturgum Gregorium scribentem percurrit : „ Domini Pater principium , ab aeterno ipsum generans, et Dominus prototypus Spiritus ?" Et quanam ratione intelligi poterit Domini prototypon erga Spiritum , si et Spiritus immediate uti et Filius ex Patre ? Vel quomodo intelligetur Filius imago Patris , et Spiritus imago Filii ? Vel quomodo intelligetur Pater ut causa prius , quam Filius ; percipietur et Filius ratione causae ante hypostasim ipsam Spiritus ? Vel quomodo intelligetur Pater maior Filio , et Filius maior Spiritu ? Vel quomodo intelligetur Spiritus per Filium Patri adhaerescens ?

XXIII. Sed rursus , licet essentialiter , inquiunt, ex Patre per Filium Spiritus est, quae ratio fuerit, in Triadis hypostasibus supra omnem ordinem consideratis Filii hypostasim mediam inter Patrem et Spiritum fateri, quasi necessario ibi ordo introducendus sit ? De hoc ordine nihil ipse de meo afferam, sed Patres illos qui de eo sermonem habuere, in medium producam verbatim, ut illi enunciarunt. Primus Nyssenus Gregorius Oratione ad Ablabium, cuius illud principium est : „Iu stum est equidem vos qui viribus polletis , in omni robore decertare, " scribit: „Immutabilem et per omnia similem naturam confitentes , discrimen causae et effectus non inficiamur, per quod solum discerni alterum ab altero deprehendimus ; cum credamus hoc quidem causam esse , illud vero ex causa : et illius quod ex causa est , aliud rursus discrimen comprehendimus. Namque hoc quidem est immediate a primo, hoc vero ex contiguo a primo. Adeo ut unigenitum indubitatum maneat in Filio, et ex Patre esse Spiritum, Filii mediatione , sibi ipsi unigenitum conservantis, et Spiritum a naturali ad Patrem habitu non arcentis." Quis ex Patribus apertius , qui in Triade est, ordinem explanabit, et prorsus necessariam ad Patrem et Spiritum Filii mediationem ? Quodsi ad stabiliendum in Triade ordinem Gregorius Nyssenus satis non est , testem se alterum de hoc ordine Magnus Basilius adiunget. Ita enim primo adversus Eunomium Antirrhetico , cuius principium : „Siquidem omnes vellent , super quos nomen Dei et Servatoris nostri Iesu Christi invocatum est, " tradit: „Sed ordo alter naturalis est, alter artificiosus. Naturalis, qui creaturarum iuxta creandi rationes dispositus est , et numeri dispositio , et causarum ad effectus relatio , ante omnia cum illud in confessis sit , ipsius naturae Deum et creatorem et opificem esse. Artificiosus vero et industria hominum excogitatus , qui in structuris et disciplinis et dignitatibus et numero et similibus. Horum primum occultans Eunomius, secundae speciei ordinis mentionem fecit : aitque , non esse opus asserere ordinem in Deo, cum ordo ordinante posterior sit. Illud autem vel non animadvertit, vel volens prudensque occultavit, esse genus aliquod ordinis, non nostra industria constitutum , sed secundum naturae seriem contingens , veluti ignis ad lumen quod ex eo est. In his etenim prius causam dicimus , posterius quod ab eo est , non intervallo ea ab invicem dirimentes, sed ante effectum causam intelligentes. Quomodo itaque rationi consentaneum fuerit, ordinem denegare, in quibus est prius et posterius, non nostra industria , sed ex naturali in ipsis existente consecutione ? Qua ergo de causa ordinem assumere in Deo respuit? Opinatur, si ostenderit nequaquam aliter prius in Deo intelligi, reliquum se habiturum, in ipsa scilicet substantia eminentiam demonstrari. Nos vero secundum causarum ad ea quae ex ipsis sunt, relationem , praeponi Filio Patrem fatemur, naturae vero diversitate nullo modo , neque secundum exuperantiam. Sic enim et Patrem esse Deum reiiceremus, cum essentialis diversitas naturalem coniunctionem respuat." Idem ad Gregorium Fratrem Epistola , cuius principium: „Quando plerique commune essentiae in arcanis dogmatibus non dignoscunt," scribit: „ Qui Spiritum attraxit, per eum et Filium et Patrem simul attraxit, et Filium vere qui apprehenderit, habebit eundem utrinque, hinc illius Patrem, hinc Spiritum sanctum conductum.

Neque enim vel scissura aliqua ullo pacto, vel divisio excogitanda est , ut aut Filius absque Patre intelligatur, aut Spiritus a Filio separetur. " Hac ratione, et a similibus testibus ordine in Triade comprobato , quomodo absque periculo intelligere deprehendentur, qui dicunt: Quae ratio est inter super omnem ordinem consideratas Triadis hypostases, Filii hypostasim mediam inter Patrem et Spiritum affirmare , quasi ibi ordo per vim introduceretur ? Sed illud „per Filium", non inferre relationem, ut nonnulli existimant , consequitur ex scripturis redargui; et abunde redargui hac dictione eos qui immediate opinantur , ex Patre esse Spiritum: nec non ordinem qui in Triade est , hac voce comprobari , satis ex iam allatis demonstratum est.

XXIV. Porro in quibus „Per" essentialem existentiam notat, ita eam accipi, ut „Ex" praepositionis vires exaequet, etiam ex illis quae naturaliter fiunt comparentque, cognoscetur. Ex radice siquidem per ramum astruentes fructum, quid aliud agimus , quam eum ex ramo enunciamus ? Et ex oculo per fontem fluvium dicentes, quid aliud quam ex fonte asserimus ? Sed sunt praeterea alii qui contendunt, esse Spiritum ex Patre et Filio , non affirmari ex Patribus , quod essentialiter inter Patrem et Spiritum mediet Filius , sed quod sit Spiritus simul cum Filio ex Patre. Namque aiunt, si illud „per Filium" in illo significatu non accipiatur, tempus in processione Spiritus ex Patre per Filium interponetur , et pius rei intellectus inde amandabitur. Intende itaque animum, dilectissime, ad ea quae dicturi sumus. Una esse Filium et Spiritum ex Patre, quis negabit , nisi adversus pietatem palam insaniit ? Sed non propterea per Filium ex Patre esse Spiritum qui res theologicas pertractarunt, asseverarunt , sed ut essentialis mediatio Filii in Spiritus ex Patre per Filium existentia piis hominibus credenda proponeretur. Qui vero temporis expressionem in voce „per Filium " timent , et in intellectum significationis „simul" eam accipiunt , ne quid inde pietatis impedimentum innascatur, audiant nullo modo piam cogitationem impediri , si simul cum Filio ex Patre, et si per Filium ex Patre Spiritus sit. Quandoquidem et Filius simul est cum Patre, qui tamen ex Patre est, et nullum tempus inde praeintelligitur, quod Filius simul cum Patre existit, et simul cum Patre est, et ex Patre, neque locus neque ullum aliud ex iis , quae secundum nos de causis et effectibus innotescunt. Uti itaque qui una cum Patre existit Filius et simul cum Patre est, nullam temporis praeexistentiam inducit, cum dicitur ex Patre : sic et Spiritus simul cum Filio existens ex Patre, per Filium esse dicitur et temporis omnem intellectum abhorret. Rursusque , quemadmodum Filius simul est cum Patre , et nihilominus Filio praeintelligitur Pater ratione causae , quod ex Patre Filius , ita et Spiritus simul est cum Filio ex Patre, et nihilominus Filius praeintelligitur Spiritu secundum causae notionem, quod per Filium ex Patre Spiritus est. Nihil enim ex iis quae a Patribus, et quibus ? quos pietatis praecones Ecclesia comprobavit , dicta aut decreta sunt, asserere detrectamus. Postmodum et hoc quoque probe volens intelliget, si id dicentibus bene cesserit, universa per Sanctos de ordine qui in Triade est , tradita, gratis esse dicta et non absque errore. Quis enim dummodo cerebrum habeat , prudentiaque quae ex disciplinis oritur , sapiat , praepositionem „Per" , „ simul" notare affirmabit , cum dicimus ex Patre per Filium Spiritum esse ? Licet enim in Spiritus ex Patre per Filium existentia, „ simul" significatum intelligi dicet, sed aperte deprehendetur aberrare , cum eandem reperiet „Per", et in illo, per Verbum Spiritum Patri coniungi. Et huiusce rei testes ego tibi fide dignos apponam. Primus magnus Athanasius ad Serapionem Epistola, cuius principium: „Fortasse admiraberis, quomodo praecipiens , " scribit : „Neque enim extra Verbum Spiritus est , sed in Verbo existens , in Deo per ipsum est. " Et paucis interiectis : „ Spiritus vero cum sit in Verbo, manifestum fuerit, in Deo fuisse per Verbum Spiritum." Et magnus Basilius Capite decimo septimo ad Amphilochium haec habet : „Si vero Spiritus eodem atque Filius ordine collocatur, Filius autem eodem atque Pater, liquet Spiritum adiungi patri. " Et iterum in decimo octavo Capite ad eundem: „Unus et sanctus Spiritus, per unum Filium uni Patri coniunctus." Si ergo testes fide digni sunt, per Filium cum Patre coniunctionis Spiritus Athanasius et Basilius magni , planum est, quemadmodum mediationem Filii „ Per" praepositio in simili coniunctione denotat, ita et in Spiritus ex Patre per Filium processione, ab eadem „ Per" essentialem mediationem significari : et insulse quidem qui „ simul" vocem „ per Filium" notare affirmant, illud accepisse ex iis quae diximus, ut reor, abunde ostensum est.

XXV. Qui vero contradictiones intempestive ambiunt et iactant, rursus inquiunt: Et quid novi est , si Nyssenus Gregorius in quadam sua Oratione dixit : „Praeintelligi quidem Filio Patrem ratione causae, praeintelligi vero Filium Spiritu secundum causae rationem ?" Quae enim in universali audientia Synodi a dicente non sunt enunciata, sed in angulis, et commentariis privatim digestis, nihil novi fuerit, si ea nos neglexerimus. Quid inquitis Fratres ? Nihil novi fuerit, scripta Nysseni negligi ? Nysseni ? illius cuius ego nullam compellationem parem habeo ; quod laudationum extra tempus , tempus nobis non suppetat , neque in id studium incumbere praesens argumentum sinit, ut excellentiam viri, si modo vir ille vocandus est et non angelus , ostendamus. Sed solum quia ipse dixit, neque reiicienda verba, quod illius sunt. Quid enim a nobis despectui dignum iudicatur ? Quod unus est , aiunt, et quod non plena Synodo illa dictavit. Sedenim, neque tanquam unum ex multis reputandum esse Nyssenum in rebus theologicis pertractandis excellentissimum , vos ipsos diiudicare postulo, et aliorum abnuo calculum. Veruntamen non unum sed tres a Nysseno dicta tradidisse , illi mihi testimonium praebebunt , qui eandem eorum virorum aetatem tenent , ipsiusmet Nysseni inquam , maximi Gregorii et Basilii praeclarissimi , et qui eorundem rebus in omnibus unam mentem et concordes animos non ignorant. Quid ex illis tribus quispiam dixit, quod cum aliis non communicavit? Quodsi videtur non nemini, quaedam fortasse esse dictata a posteriori, qui in vita remanserat, et considerationum defunctum antea participem non fecisse , at cum et adhuc cum viverent, ab eodem Spiritu inflati, de rebus Spiritus decernerent, et fine vitae posito , eodem colligarentur Spiritu , non admisero unquam ego , uni aliquid inspiratum etiam reliquis vita defunctis , quod a mente eorum qui antea mortem obierant, non fuerit. Si autem quod plena Synodo huiusce vel huiusce dicti audientiam non fecit , dicta condemnantur , ego universalem eorum audientiam fuisse contendo. Et quanam ratione despectui habenda sunt, quae universalibus audientiis digna fuere ? ex eo siquidem tempore ad hanc nostram aetatem, quae intercesserunt, universales ac provinciales Synodos, ea et amplexatas et exosculatas fuisse et veluti pietatis quendam thesaurum in Ecclesia reponi tradidisse, erit ne qui haesitaverit ? Non debent itaque, fratres, a singulis quibusvis separatim dictata Patribus , tanquam despectu digna condemnari apud ecclesiae alumnos : quemadmodum neque quae magnus Athanasius, neque quae in rebus theologicis maximus Cyrillus effatus est. Ambo enim hi Synodis, illisque oecumenicis, ille Nicaenae primae, hic Ephesinae et tertiae praefuere. Et Sanctorum horum pronunciata non esse despicienda , quod audientiis universalibus digna iudicata sunt, hac ratione plane firmiterque comprobatur.

XXVI. Et quid tandem continet appositum Nysseni dictum, quod a traditae nobis pietatis regula non dirigatur ? Nam quidquid ubicumque scripto mandatum reperitur , et veluti ad canonem et normam pietatem nobis concreditam adaequatur, pietatem constabilit et illius veritatem non laedit. Sed hic Pater , inquiunt , prima adversus Eunomium Antirrhetica apertissime circa finem dicit : „Patrem Filio tantummodo causae ratione praeintelligi. " Rursusque nonnullis interiectis : „ Quemadmodum coniungitur Patri Filius, et ex eo quod sit, habens, posterior non est secundum existentiam , ita et unigenito adhaeret sanctus Spiritus , intellectu solo secundum rationem causae praeintellecta Spiritus existentia." Annon hisce quodammodo suspicionem importat, duas esse Spiritus causas, Patrem et Filium ? Sed, o amici fratresque, non sunt simpliciter Patrum verba despicienda , sed necessario omnia conferenda a nobis veluti ad regulam et normam , pietatem quam sequi debemus, docentem. Licet praeintelligi Sanctus asseruit Filio Patrem secundum causae rationem, et rursus praeintelligi unigenitum existentia Spiritus secundum causae rationem, at non duo inde Spiritus causae inferuntur. Apage. Blasphemam enim ipse iudico et mentem et linguam, quae id vel cogitaverit vel elocuta fuerit. Sed praeintelligi plane Patrem Filio secundum causae rationem aio, quod ex Patre Filius sit, et praeintelligi Filium Spiritus hypostasi secundum causae rationem, quod per Filium Spiritus sit ex Patre. Et ita hac expositione dicti notionem concordem cum eorum sententia, qui ex Patre per Filium esse Spiritum tradiderunt, efficio. Ut enim illi ex Patre per Filium Spiritum dicentes, non ut in duo dividentes causam Spiritus, illud affirmarunt , sed tantummodo , ut comprobarent Spiritum non immediate ex Patre provenire , quanam etenim ratione trium hypostaseon cohaerentia intelligeretur , „ni tertius ordine Spiritus sanctus , " ut Basilii verbis utar , „per Filium ordine secundum Deigeno principio coniungeretur ?" Patri scilicet; sic et Sanctus iste praeintelligi dicens Patrem Filio ratione causae, quod ex Patre Filius sit, rursusque unigenitum praeintelligi Spiritus hypostasi secundum causae rationem, quod per Filium Spiritus , non duas Spiritus causas asseveravit. Et Sanctum non ad insinuandas duas causas id enunciasse , ex iis quae alibi dixit, comprobabitur, hoc pacto. Namque prima adversus Eunomium Antirrhetica, cuius principium : „Fieri , ut videtur, non potest, ut quis de omnibus bene mereri velit, " haec ait: „Ex ingenito sole alium solem Filium intelligimus, qui simul cum primi cogitatione per generationem illuxerit, et in omnibus adaeque se habens : et rursus aliud simile lumen, Spiritum , ad praedictum modum, nullo temporali intervallo a lumine genito abscissum , sed per ipsum equidem effulgens, principium vero suae hypostaseos a primaevo lumine accipiens, lumen quidem et ipsum ad similitudinem praeconcepti luminis lucens et illuminans." Considera quisquis es , si lubet , in profundo sententiae theologiam abditam , et quam libentissime Sanctum exosculaberis. Quae enim ibi dictionibus aliis expressit : „Patrem, " adstruens , „ Filio praeintelligi causa , Filium vero praeintelligi Spiritu secundum causae rationem ," aliis atque aliis hic explanavit: nanque cum dixisset , „ ex ingenito sole, solem alium Filium intelligimus , rursusque aliud simile lumen" Spiritus , minime adnexuit, nullo temporis intervallo abscissum ipsum , ab ingenito lumine , quod innui contendunt, qui immediatum illum ex Patre fatentur , sed subdidit : „nullo temporis intervallo a genito lumine abscissum; sed per ipsum elucens et hypostaseos causam accipiens a primaevo lumine. " Dum enim dicit ex ingenito sole solem alium , Filium intelligimus simul cum primi meditatione per generationem una collucescentem , immediatam Patris et Filii naturalem et essentialem repraesentavit unitatem: cum vero dicit Spiritum aliud a genito lumine lumen non abscissum , Spiritus rursus ad Filium naturalem et essentialem unitatem expressit. Postmodum cum hisce dictionibus Spiritum univisset cum Filio, et Filium cum Patre , ne quispiam Spiritus a Patre aliquam secretionem sive diremptum imaginaretur , admirando quodam modo, et ex penitissima speculatione petitum statim subiunxit : ,,sed per ipsum elucens, hypostaseos vero causam referens ex prototypo lumine. " Vides non duas causas astruentem Sanctum dixisse,,,praeintelligi quidem Patrem Filio causa; praeintelligi vero Filium Spiritus hypostasi secundum causae rationem ? " Attende et comprehende non aliam ob causam a Sancto illa scripta esse , nisi ut oratio illius edoceret, naturalem et essentialem Spiritus unionem , non immediate esse ad Patrem, sed per Filium. Si itaque ex Patre per Filium Spiritum esse in hanc sententiam accipis, quicunque fueris , qui eorum qui res theologicas pertractarunt , verba aequo animo audis , non ultra tibi difficile existimabitur cum ecclesia Romana uniri. Non enim quia dicunt Romani Spiritum ex Patre et Filio procedere, statim et duas Spiritus causas fatentur. Quinimo diris tanquam infensissimi devovent, et anathemate subiiciunt eum, qui simile quippiam vel sentire vel dicere auserit; sed quod procedere , ut ipsi cate sciunt , exprimat ex Patre naturaliter et essentialiter Spiritum esse, et quod praeterea sciunt Patres nostros qui inter Theologos collocantur et ex Filio Spiritum esse docent, ex Patre et Filio illum procedere confiteri ; et ex ambobus illum essentialiter esse astruentes , sonora claraque voce denunciant , et Dei fidem implorantes , asserunt parentes suos Theologorum Patrum nostrorum Graecorum vestigia secutos id enunciasse. Quinam vero hi sunt ? Praeclarissimus magnusque Basilius , excelsus Athanasius, divinus Chrysostomus, maximus Cyrillus , et qui plerasque et pulcherrimas de Spiritu , Oratione „Ancyroto" dicta , speculationes tradidit, speculationibus aptissimus Epiphanius .

XXVII. Forte vero non ab orationis scopo aberravero, si eorundem dicta palam edicentia , esse Spiritum et ex Filio, in hoc Commentario ipsissimis eorum verbis apponam, quod actutum exequor. Primus sanctus Basilius Oratione tertia ad- • versus Eunomium Antirrhetica, cuius principium : „Vix tandem aliquando exsaturatus in Unigenitum effusis blasphemiis," dicit : „Quae enim necessitas est , si dignitate et ordine tertius est Spiritus, tertium quoque esse eundem natura ? Dignitate enim secundum esse a Filio , ab ipso esse possidentem et ab ipso accipientem et nobis denunciantem , et in summa ab ea causa dependentem, tradit pietatis ratio : sed natura tertia uti, neque a Sanctis literis edocemur, neque ex his quae dicta sunt, recta ducta sequela possumus demonstrare. Quemadmodum enim Filius ordine quidem secundus est a Patre, quoniam ex illo, et dignitate, quod principium et causa , Pater illius est , et quod per ipsum accessus et adductio ad Deum et Patrem , natura vero neutiquam secundus , quod Deitas in utroque una: ita videlicet et Spiritus sanctus , etsi ordine Filio inferior est et dignitate, nunquam tamen rite dicemus sequi eum alterius esse naturae. " Conspice in his, quanam ratione Sanctus manifeste admodum declaravit, Spiritum ex Filio habere, quod sit. Veruntamen cum ad hunc locum oratione pervenerim , non intempestivum fuerit exponere , quae accurate comprobabunt, ecclesiarum scandalum ut plurimum ex contentione et irrationali multorum impetu exortum fuisse. Nanque reperiuntur nonnulli Codices ex quibus illud abrasum est, „ab ipso esse habentem et ab ipso accipientem et nobis annunciantem , et modis omnibus ab ea causa dependentem. " Tu itaque neutram in partem propensus iudicium ferens, dicito per Triadem , qui dicta sanctorum Patrum perdite depravavit et verba illa ex scripto abrasit, quae agnoscebant materiam pacis ecclesiasticae exhibere, quomodo contentione et insulso consilio ad pacem convellendam affectus non cognoscetur ? Nihilominus licet allatus textus ex scripto codice erasus est , tu ex illis quae reliqua sunt , adnotato , quantis et ipsa polleant ad pacandos animos viribus. Dicit nanque hic Sanctus in sequentibus : „ Quemadmodum enim Filius ordine Patri secundus , quod ab illo , et dignitate , quod principium et causa illius Pater est, natura vero non item secundus, quod Deitas in ambobus una, " pari ratione scilicet et Spiritus sanctus si Filio ordine et dignitate inferior est, nunquam tamen rite dicemus sequi, eum alterius esse naturae. Quid tibi de his videtur ? Prorsus nihil aliud inde colligitur , nisi , uti est Filius ordine et dignitate Patri secundus, ita et Spiritus sanctus ordine et dignitate secundus est Filio. Etenim si res Filii ad Patrem secundas quis asseveraverit ordine et dignitate, Spiritus autem ad Filium nullo modo , simul cum aliis et magnum Athanasium criminabitur , his iisdem verbis dicentem: „ Quaecunque Filius erga Patrem, et Spiritus erga Filium. " Si vero Spiritus ad Filium secundae partes proportione respondent, secundis partibus Filii ad Patrem, ipse quod sequitur, ratiocinationis consequentia , etiam me tacente, deprehendere poteris. Quod si durum tibi videtur rursum, et perceptu difficile , Spiritum esse Filio secundum et ordine et dignitate, secundum proportionem secundarum partium, quas habet Filius ad Patrem ordine et dignitate , si Nysseni verba in memoriam revocaveris, quibus indicabat : „Patrem Filio praeintelligi ratione causae, Filium vero praeintelligi Spiritus hypostasi secundum causae rationem," omnis tibi asperitas lenietur, et quod in verbis magni Basilii perceptu difficile est, similibus Nysseni verbis facillime percipietur , et Filium quidem continenter ex Patre concipies, Spiritum vero ex eo, qui continenter est cum Patre. Quid enim aliud horum verborum sententia tinnit , quam Patrem praeintelligi Filio ratione causae, quod ex Patre Filius , praeintelligi vero et Spiritum Filio secundum rationem causae , quod ex Filio Spiritus. Tu itaque audiens Spiritum ex Patre per Filium procedere , et ex Patre existere , et a Filio quod sit habere , et ex Patre essentialiter effundi , et similiter ex Filio essentialiter effundi , si ad sententiam magni Basilii dictiones interpretatus fueris, semperque memoria recolueris dictum illud : „Quidquid dicitur a Filio esse, in Patrem primam causam relationem habet, " cum Romana ecclesia conciliationem ex corde amplecteris, et ex Filio asserente spiritum esse , decernenteque ad Patrem universa Filii referri. Illud porro rursus quomodo aliter percipere poterimus , quod magnus Athanasius dixit, Filium Spiritu maiorem apertissime enuncians. Hic enim Oratione prima contra Arianos, cuius principium : „Haereses quaecumque veritatem apprehenderunt, insaniam sibi, " scribit, „Spiritus dator, in Spiritu dicit nunc eiicere daemonia, hoc vero non aliter dictum est , quam propter carnem. Nam cum natura humana potens non sit, ex se ipsa eiicere daemones , nisi virtute Spiritus , propterea ut homo dicebat, si vero ego in Spiritu Dei eiicio daemonia. Haec itaque Iudaeis ut homo Dominus elocutus est : discipulis vero Deitatem et magnitudinem suam ostentans, non minorem semetipsum Spiritu , sed maiorem et aequalem denotans , elargiebatur Spiritum, aiebatque, ego illum mittam , et ille me glorificabit, et quaecumque audiet loquetur." Considera dictum hoc, et cum supra scriptis confer, ut tres isti sine exceptione maiores testes assumantur . confirmantes , Romanos non dicere duas causas Spiritus , licet illum ex Patre , et ex Filio asserant. Etenim si neque magnus Basilius duas Spiritus causas constabilit dicens , „Spiritum ex Filio habere esse ; " neque Nyssenus , „Filium" decernens „praeintelligi Spiritu secundum rationem causae ; " neque magnus Athanasius scribens, „Filium maiorem Spiritu, " neque Romani duas Spiritus causas inferunt, dicentes illum ex Patre et Filio procedere.

XXVIII. Sed prae his tribus testibus habeto tibi infra ponenda alia testimonia, quibus demonstratur, Spiritum esse et ex Filio. Sanctus Cyrillus in expositione Ioëlis Prophetae, eo in loco, in quo illud, „effundam e Spiritu meo," interpretatur : „ Ratione quidem, qua est Deus, et ex Deo secundum naturam Filius : namque ex Deo et Patre generatus est; proprius ipsius et in ipso et ex ipso est Spiritus sanctus , quemadmodum scilicet de ipso intelligitur Deo et Patre." Idem Oratione ad Imperatorem Theodosium, cuius principium : „Gloriae quae in hominibus est , supremum , " ait: „Baptizantem dixit Iesum in igne , non alienum iis qui baptizantur , iniicientem Spiritum, servi instar et administri, sed ut Deum cum suprema facultate, qui ex ipso est et suus proprius. " Sanctus Athanasius Oratione de incarnata apparitione Dei Verbi , cuius principium : „Qui malitiose divinas scripturas volunt intelligere ," tradit : „Ipse enim illum desuper mittebat ut Deus; et ipse illum in imo accipiebat , ut homo. Ex ipso itaque in ipsum descendebat, ex divinitate ipsius in humanitatem ipsius. " Chrysostomus Oratione in incarnationem Domini nostri Iesu Christi , et in illud : „ In quacumque regione assistebant Angeli, " cuius prinpicium : „Vere apparuit nobis divina gratia, " refert : „Venit Christus ad nos , tradidit nobis , qui ex ipso est Spiritum , et assumpsit nostrum corpus. " Idem Oratione in mysterium Baptismatis , cuius principium : „Rursus nobis Sancti Davidis spiritalis cithara , “ „ Propterea" , ait, „ Servator ostendit semetipsum fontem vitae , et aquam viventem Spiritum Sanctum. “ Idem Oratione de duobus Testamentis, cuius principium : „Deum vero unum eundemque a principio manifestarunt lex et Prophetae. Propterea enim quod factum est divinae virtutis templum corpus Domini deiferum, fis et tu templum secundum illius similitudinem. Accipis enim ab ipso missum Spiritum. Quemadmodum ergo Christum agnoscens, Deum agnovisti , ita et Spiritum Christi accipiens, Deum accepisti. " Idem in prima Prophylactica, cuius principium : „Quando ad bonum accedimus, praecavere opportet, qui bono contra operatur, Diabolum. Et hac ratione servabit nos Spiritus, qui ex Christo est, in diem futurae redemptionis." Sanctus itidem Cyrillus in capite quodam Libri secundi Thesaurorum : „ Proprius vero omnino est Spiritus essentiae Filii , neque ex externo aliquo hypostasim habet. " In alio rursus : „Legem ferente itaque Christo , tanquam in ipso et ex ipso Spiritu illius existente , legem fert. " Et rursus in alio : „Necesse est itaque ex essentia existere confiteri ipsum Filii et Dei, omnem illius facultatem et operationem habentem. " Item in alio : „Nullam itaque naturae differentiam novit Paulus Filii et Spiritus sancti : sed tanquam in ipso et ex ipso naturaliter existentem, dominationis nomine nuncupat. " Iterum in alio: „Igitur ex essentia Filii est Spiritus sanctus." Idem in expositione Evangelii secundum Ioannem ait: „Namque Dei et Patris naturalium bonorum essentialiter existens particeps , habet et Spiritum , quemadmodum unusquisque nostrum proprium in se ipso Spiritum continet, et ex intimis visceribus ad exteriora ipsum effundit : quapropter et corporee illum discipulis insufflavit. " Idem in uno capite secundi Libri Thesaurorum : „ Ostenditur palam non esse alienum Filii Spiritum sanctum, sed in ipso et ex ipso , quemadmodum actio quaedam naturalis omnia potens , quaecunque vult, replere. " Sanctus Epiphanius Cyprius Oratione de Triade et Resurrectione , cuius principium : „Sed de Triade Dei et Patris et Filii et Spiritus sancti, nos debiles et rudes, nihil ex nostra scientia proferentes, neque aleae hominum nosmetipsos addicentes , ex divinis scripturis praecipue testimonia apposita colligentes , ad consolationem fidelium , et male novaque sentientium redargutionem," post multa haec habet: „Pater equidem, ut ita dicam , species , Filius ut in homine anima , Spiritus ut per hominem spirans. Quidam enim fraudes suunt nec Deitatem tenent. Nos vero non ista didicimus. Sed en Pater in coelo, en Spiritus sanctus formam columbae, cum descenderet, sibi assumpsit, licet non corpus columbae induerit , sed figuram tantum secundum se ipsum descendens accepit , non alienam ab essentia Patris et Filii, sed eandem, hypostasis ex hypostasi Patris , et Filii Spiritus sanctus." Idem Oratione, cui nomen fecit Anciroto : „Emitte lumen tuum et veritatem tuam, David inquit. Ipse est Dominus , qui dixit , postremis diebus effundam ex Spiritu meo in universam carnem , et vaticinabuntur filii eorum et filiae et adolescentuli eorum visiones videbunt, tres personas sanctae Trinitatis ostendit nobis, hypostasi ex hypostasi tertia existente." Item in eadem: „Spiritus comprehendi non potest, non alienus Patris et Filii, neque contractio est Patris et Filii. " Et post pauca : „Spiritus sanctus non frater fratris , non patris frater , sed ex eadem essentia Patris et Filii. Nanque ipse unigenitus dicit Spiritum Patris, qui ex Patre procedit, et ex meo accipiet, ne alienus a Patre et Filio existimaretur. " Et paucis interiectis : „Ex Patre et Filio tertius appellatione. " Et post plurima annexa : „ Utraque inhabitant in homine iusto , Christus et Spiritus ipsius. Si vero Christus ex Patre creditur , Deus ex Deo , et Dei Spiritus ex Christo, utpote qui ab utroque procedit, id quod Christus insinuat, qui ex Patre procedit, hic de meo accipiet." Et post pauca : „Sed dicet nescio quis. Igitur dicimus duos esse Filios, et quomodo unigenitus ? Atqui tu quis es, qui cum Deo contendis ? Etenim si Filium vocat ex se ipso , Spiritum sanctum ex utrisque, quae solummodo fide a Sanctis percipiuntur, luminis ipsa plena, lumen aliis impertientia, splendidam habent operationem." Et paucis annexis : „Spiritus sanctus, Spiritus veritatis est lumen tertium a Patre et Filio. Quo enim modo nemo novit Patrem nisi Filius , neque Filium nisi Pater , eodem audeo dicere, neque Spiritum nisi Pater et Filius , ex quo procedit, et ex quo accipit, neque Filium et Patrem nisi Spiritus sanctus, qui vere glorificat, qui omnia edocet , qui ex Patre et Filio. " Et post pauca: „ Igitur Pater erat semper, et Filius erat semper, et Spiritus ex Patre et Filio spirat. " His omnibus in astruendis dogmatibus accuratissimi Nysseni dictum veluti sigillum apponatur, qui in Orationem Dominicam expositione , Homilia cuius principium est: „Cum magnus ille Moyses adduceret in mystagogiam, quae in monte absolvenda erat, populum Israëliticum," haec ad verbum expressit : „ Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur , et ex Filio esse omnium astipulatu confirmatur. Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit, hic non est illius. Itaque Spiritus , qui ex Deo est, et Christi Spiritus est , Filius vero ex Deo cum sit , non est néque Spiritus neque dicitur, et correlativa haec series non convertitur. " Tot igitur tantique sunt , qui ex Filio et ex essentia Filii Spiritum esse docuerunt: quorum alii ex Filio, alii ex essentia Filii Spiritum esse affirmarunt, nullum esse discrimen rati, sive ex Filio Spiritum dicas, sive ex essentia Filii. Licet nonnullis id aliud atque aliud esse videatur, de quibus quaedam sed brevissime disserere non intempestivum fuerit.

XXIX. Cum enim innumeris in locis propriarum scriptionum, quas ordine suo supra digessimus , Sanctus Cyrillus reperiatur dicens, Spiritum existere ex essentia filii, visum est aliquibus asserere , aliud esse existere , et aliud existentiam habere : et esse aliquid quod existit ex aliquo, sed non habens existentiam ab eo. Verum hoc est, nec ipse abnuo , mihique astipulabitur, quod existit ex hac urbe , ex ea suam originem agnoscit, et quod ex hoc choro existit , cum aliis , ex quibus chorus constat , chorum replet : et , ut verbo expediam , quod externe ab aliquo existit, et non essentialiter ab ipso. Veruntamen quod ex essentia alicuius est , quomodo fuerit aliud, quam illud quod existentiam ex eo habet , cuius ex essentia est ? Etenim quod ex essentia bovis est , est bos , et existentiam prorsus possidet ex bove , ex cuius essentia est : Et quod ex essentia hominis , homo est , et existentiam omnino habet ex homine, ex cuius essentia est. Propterea non arridet mihi eorum sententia, qui tradunt simpliciter atque indistincte, aliud esse existere , et aliud existentiam habere. Nam quod ex essentia alicuius est , et in essentia et hypostasi ex eo existere deprehendetur. Qui vero Romanis contentiose contradicunt, vero intellectu despecto, qui est, dicere Spiritum et ex Filio, et ex essentia Filii , et nihilominus non duas intelligere causas Spiritus, propter dictum magni Basilii asserentis, „ quod a Filio dicitur esse , ad primam causam Patrem relationem habet, " neque enim molestum est saepenumero eadem oratione repetere atque inculcare, cum eo opportunius dictum aliud non suppetat, in absurda alia atque alia commenta contradictionem per vim adegerunt, discrimina comminiscentes inter, ex essentia Filii, et ex hypostasi illius spiritum dici.

XXX. Et ut ex conficto isto discrimine magis ac magis absurditas pateat : Qui dicit , ex essentia Patris Spiritum procedere, interrogetur, An in speciali intelligentia essentiam concipit Patris absque hypostasi , et dum dicit ex essentia Patris illum procedere , quasi alia quaedam esset notitia , quam si diceret, ex hypostasi ipsius procedere, an vero cum dicit , ex essentia Patris Spiritum sanctum procedere non sine hypostasi, sed cum hypostasi Patris essentiam intelligit ? Nam si ex essentia Patris in hypostasi esse Spiritum indicat, qui ex essentia Patris illum asserit procedere , actum esset de gravi illa aç veneranda sententia affirmantium ex essentia Filii, ut tradunt scripturae, effundi et emanare Spiritum, non vero ex hypostasi, indeque per vim concludentium, Spiritum non esse et ex Filio : et tum , qui ex essentia Patris contendit eum procedere , ex essentia in hypostasi et non absque hypostasi dicit : neque enim sine hypostasi est Patris essentia, et apertissimum omnibus remanet , eandem vim orationi inesse , et cum ex essentia Filii effluere Spiritus dicitur et emanare , quod essentia Filii, quemadmodum et Patris in hypostasi est. Quodsi in ratione specialis intelligentiae, qui haec efferunt, concipere intendunt, ex essentia Patris Spiritum sanctum procedere, quasi diceretur, ex hypostasi illius procedere , et iam peraequa ratione comprehenduntur ex semetipsis decernentes , Spiritum esse et ex Filio , ex Patris enim essentia et Filii effluit , emanatque. Et, și aeque atque illi, qui in similibus argutantur, affirment, cum ex essentia Patris dicitur , nullo modo comprehendi rationem hypostaseos , rursumque cum ex essentia Filii dicitur , hypostaseos intelligentiam locum non habere , absque dubio et hoc pacto Spiritus est ex Patre et ex Filio. Patres etenim qui dicunt ex essentia Patris , iidem et ex essentia Filii dixerunt, et neque in Patre neque in Filio hypostaseos meminere.

XXXI. Sed hic ingens illa eorum qui de omnibus haesitant, emergit iterum dubitatio, aiuntque : Siquidem aliud est essentia , et aliud hypostasis , qua de causa non differt , aliquando ex essentia, aliquando ex hypostasi dicere ? Nos vero similia ludentium magis quam studentium esse contendimus . Nanque hisce considerandum esset, si aliud est essentia, aliud hypostasis, de universa Deitate dictata : hoc enim notat unum, quod in Triade est, quae est una Deitatis essentia, illud trinum in unitate , quae est unius essentiae in tres personas divisio indivisa; et a piis cogitationibus alienum est, vel sine hypostasi Patris essentiam intelligi, cum ex essentia Patris de rebus divinis tradens quispiam dicit , vel sine essentia hypostasim, cum ex hypostasi dicit , ne diversas ac varias unius Filii ex uno Patre generationes insinuare videatur, qui similia profert, quod aliquando ex essentia Patris genitum Filium asserat, aliquando ex Patre , quod sine ulla contradictione hypostasim notat , et diversas processiones Spiritus ex ipso Patre , quod aliquando ex essentia Patris Spiritus procedere affirmetur, aliquando ex Patre. Verum non aliud esse , existere , et aliud existentiam habere, demonstratum est ex eo , quod non possit aliquid ex essentia alicuius esse sine essentia et hypostasi ; et quod fieri nequit , ut aut sine hypostasi Patris essentia concipiatur , cum quispiam asserit , ex essentia Patris Spiritum, aut sine essentia hypostasin , cum ex Patre, hypostasi paterna nempe, esse eundem dicit.

XXXII. Cum porro in omnibus supra descriptis testimoniis non reperiatur Spiritus per solam „esse" dictionem dictus esse ex Filio naturaliter et essentialiter , sed in aliquibus quoque per illas , „emanare , elucere , provenire , profundi" , prorsum maximam vim habebit ad demonstrandum , eas identidem significare, naturaliter illum et essentialiter esse ex Filio, si per quaedam scripto tradita dicta apparuerit , easdem a Theologis assumi , ad notandam ex Patre naturalem Filii et essentialem existentiam. Etenim si elucere ex Patre Filium , si provenire ex Patre Filium , et alia indicant , eum essentialiter esse ex Patre, manifestum remanet et Spiritum elucentem, emanantem, provenientem ex Filio naturaliter et essentialiter ex eo esse. Neque enim sine hypostasi ex Filio Spiritus effusio , emissio et effulsio intelligetur , quemadmodum neque Filii ex Patre. Et attento animo esto. Sanctus Cyrillus in uno ex Capitibus, quae ille de aeternitate Filii concinnavit , et incipit : „Fons sapientiae et vitae vocatur Deus, et est, " ait : „Erat igitur genitori coaeternus filius, veluti a quodam fonte paterna essentia emanans. " Vide hic , veluti a quodam fonte paterna essentia Filium emanantem , et sententiae animum adverte; emanare Filium ex paterna essentia, essentialiter et cum hypostasi eum inde esse notat, quod aptissime accommodabitur , cum et Spiritus ex essentia Filii emanare dicetur. Iterum idem magnus Cyrillus in alio Capite primi Thesaurorum libri , et rursus in alio , et saepius in alio scribit : „Quod ex Patris essentia provenit Verbum. " Quid aliud fuerit, quod ex Patris essentia provenit Verbum , quam ex Patris essentia essentialiter Verbum subsistens ? Id si ita est, omnino essentialiter concipietur et Spiritus proveniens aut progrediens ex Filio. Idem in alio eorundem Capitum, item in alio , et saepenumero in alio : „Pater eluminavit ex se ipso Filium indivise et inseparabiliter. " Proptereaque nos Spiritus eluminationem ex Filio essentialem intelligimus et cum hypostasi, quemadmodum est et ex Patre Filii eluminatio, quae indivisa et inseparabilis et est et dicitur.

XXXIII. Praesens etiam speculationis pars ex Patre et Filio in sancto Spiritu absolvatur. Qui administrant omnes Spiritus , sunt Angeli , Archangeli , Principatus , et Potestates, Throni, et Dominationes : est vero et ipse Spiritus sanctus, ut Theologi Patres nostri decreverunt , ex Patre et Filio : sed administratorii omnes Spiritus sunt ex Patre et ex Filio tanquam factore , et opifice creaturae , et opificia ; Spiritus autem sanctus est ex Patre et Filio , veluti Triadis unus et Triadis complementum. Quod itaque administratorii Spiritus ex Patre sunt et ex Filio veluti creaturae et opificia, et Spiritus sanctus ex Patre est et ex Filio , veluti unus Triadis et Triadis complementum, prorsus qaerendum erat, accurateque diiudicandum ab harum rerum exactissimis cognitoribus Patribus et Theologis , quibusnam vocibus similium existentiarum diversitas dignosceretur , quibus nulla melior in vocibus omnibus relinqui debuerat, discriminis significantior. Ut igitur mihi et veritati videtur , nulla alia dictione aptius exprimere potuerunt differentiam ex Patre et Filio existentiae Spiritus, et ex Patre et Filio existentiae administratoriorum Spirituum, nisi hac sola, veluti reliquis aliis magis propria , quae tinniret , ex essentia Patris et Filii esse Spiritum sanctum. Etenim si ex essentia Patris et Filii Spiritum esse Patres non decrevissent, quomodo aptius illius differentiam et administratoriorum Spirituum representassent, cum et ipsi sint ex Patre et ex Filio ? Qui itaque dictitant , existentiam Spiritus ex essentia Patris et Filii non inferre ipsius Spiritus essentiam et hypostasim , tantumdem mihi videntur a veritate aberrare , quantum est a Deitate Spiritum sanctum deiicere. Quo enim alio credetur Deus Spiritus , nisi quis et ex corde accurate crediderit et labiis pure confessus fuerit, ex divina essentia Patris et Filii essentialiter, et in hypostasi eum provenire ? Patres siquidem, qui adversus Spiritus hostes certamen propriis temporibus iniere, nullam aliam suae demonstrationis materiam assumpserunt , Spiritum esse Deum , nisi illud tantummodo e divinis literis demonstrando , ex divina essentia Patris et Filii esse Spiritum sanctum. In immodicas igitur et super altitudinem omnem et profunditatem extensas subtilitates huiusce temporis theologicarum tractationum sese immergentes, caveant, ne aliquando innumeris de minimis et frivolis disputationibus a via Patrum abripiantur, qui non admodum curiose et, ut illis complacitum fuerat , crasse , ex essentia Patris et Filii Spiritum esse asseruerunt : neque temere criminentur Romanos , qui ex Patre et Filio Spiritum dicentes procedere, et dictionis expositionem, dum semetipsos defendunt, apponentes , essentialiter et in hypostasi ex Patre et Filio Spiritum esse , integrum Patrum in rebus theologicis pertractandis praecipuorum chorum suae responsioni praeferunt. Qui vero contendunt , nec essentiam nec hypostasim Spiritus notari, cum ex essentia Patris et Filii ille proveniens asseritur , absque dubio potissimam pietatis partem, utcunque detruncant; tanquam qui dictionis notionem distorqueant , cuius vi Patres nostri Theologi Deum esse Spiritum cum multo veritatis emolumento demonstrarunt. Haec porro nostram causam sustinent ac tuentur, satisque esse mihi videntur ad corroborandum, probe a nobis cum Romana Ecclesia pacem initam fuisse. Namque omnia scripto tradita dicta digesta sunt, ut tum praesentibus, tum futuris hominibus comprobaremus , Satanica improbitate , et nulla rationali de causa Ecclesias inter sese per tantum tempus inimicitias exercuisse. Etsi qui Commentarium hoc nostrum percurrerint, existimabunt , nos ad dictorum hic exscriptorum sententiam exacte collimasse, Deo gratiae. Id si aliter nonnullis circa illa visum fuerit, eorum liberum arbitrium quis coget, rem regiam ipsis a Deo datam ? Quod vero subest mihi fraterne pro illis indolenti dicere, considerent, ne ipsi in se ipsos insaniant , si satis copiosam insaniae demonstrationem habent, quot mala, post hoc Ecclesiasticum dissidium exortum , nostram nationem divexarunt.

XXXIV. Quando vero in principio haec nostra Oratio, ante dictorum expositionem promisit, auctores etiam schismatis, et illos qui eos secuti sunt, redarguere , veluti eos qui nihil neque sanum neque quod proxime ad verum accederet , in Commentariis adversus Romanam Ecclesiam posteris consignatis, enunciarunt, age iam alteram debiti partem exsolvamus. Et licet, ut nonnemo existimabit, adscripta testimonia videantur rationi consentanea , sunt nihilominus in concinnatis adversus Romanos Commentariis diversis temporibus partes quaedam, quas supra posuimus , veritatis vim occulentes , ipsa eadem scripta, quae usquedum ad nostras manus pervenere, in medium afferenda sunt , et singulae partes suo ordine orationi inserendae, et contra opponendum, quidquid nobis ex Deo suppeditabitur, et ad cuiusque sententiae eversionem conducet.

XXXV. Igitur cum omnium antiquissimum schisma Photius suscitaverit , id temporis Patriarchalis Byzantini throni antistes , inventor primus et parens propositionum , quae adversus Romanam Ecclesiam falso concinnatae sunt , ab illius expositis ad excitandam conflictus flammam Syllogismis orationem nostram exordiamur. Prima illius ratiocinatio reperitur hunc in modum ipsis eiusdem verbis expressa. „Si simplex est Spiritus, procedit vero ex Patre et Filio, modis omnibus hi una persona reputabuntur. Hinc introducetur Sabelliana contractio , seu potius semisabelliana. " Et hic est primus Photii Syllogismus. Ego vero iam ad illius argumenta refellenda dissolvendaque me accingens, mei ante omnia defensionem praeponere iudico , ne quis ex illis qui nostrum hunc Commentarium legent, superbiae iactantiaequae nos accuset, quasi certamen hoc contradictionis inierimus ob inanem tumorem , animique elationem , vel ut nonnullis etiam videremur satis virium habere , eorum quos commemoramus, sapientiam dicendi copia et eloquentiae abundantia superare. Absit, ut ita insaniendo deliremus, et similia de nobis imaginemur, et beatitatem reiiciamus , quae pauperibus Spiritu in Evangelio promittitur. Sed contradictionis universum certamen erit nobis veluti ecclesiarum Deo complacitae unionis studio inflammatis , ob quod ad hanc contradictionem descendimus veritate , mendacium subigere , non nobis in sapientia supereminentium gloriam apud nonnullos alios vendicare conantes. Nanque antequam quispiam alius aliquid simile de nobis opinetur, iam plane confitemur , omnibus , quibuscum in contradictionem venimus , et sapientia et eloquentia plurimum esse inferiores, et, quod ad sapientiae vires spectat, nec adversis oculis eos intueri posse , tantum abest, ut cominus et veluti statarii milites cum illis confligere dicendo audeamus. Cum vero sapientiae universae vertex veritas sit, quod et solus sapiens veritatis Deus, in ipso veritatis Deo spe collocata iam ad eos refellendos, qui mendaciis addicti veritatem convellunt, ventis secundis in certamen descendimus. Et quando Dei et veritatis mentio inducta est, per eandem veritatem, nec alium testem et conscium sacramento astringimus ambarum partium Commentariorum cognitores futuros, ut animi affectu deposito, ad rei cognitionem accedant , illius plane gnari , nos omnem hunc laborem pro unione Ecclesiarum, quarum dissidium summopere pietati nocuit, suscepisse ; et qui gratia aut amore diiudicaverit, iudicium in se defraudantis praemio attrahet, non in quibus forte detrimentum corpori fit , sed in illis ipsis , pro quibus iniuria Deus affectus indignabitur. Hoc itaque pacto pro secunda illius parte oratione antea disposita, rem ipsam aggrediamur. Sed nunc denuo resumendus est Syllogismus praepositus .

XXXVI. „ Si simplex," inquit , „ Spiritus est , ex Patre vero et Filio procedit , omnino hi una persona reputabuntur, indeque contractio Sabelliana aut potius semisabelliana , introducetur.

"Qui ad demonstrationes per Syllogismos dialecticorum more procedunt , ante omnia tanquam utilissimum praeponunt sententiae , quae in dictionibus est , determinationem , ne dictionum varia significatione veritas obscuretur. Tu vero , sapientissime Photi , nanque ad te veluti praesentem orationem converto, in apposito primo hoc Syllogismo, et sub conditione circumplicato, si ex Patre, ais, et Filio Spiritus procedit , cum Spiritus simplex sit , necessario sequitur , ex Patre et Filio Spiritus processione contrahi hosce in unam personam, quod Sabellianam aut Semisabellianam haeresim indigitas. Cum itaque duarum personarum in unam contractionem necessario sequi affirmas, si quis ex Patre et Filio Spiritum procedere concedet, quod Spiritus simplex sit , quaerendum plane est , hoc „procedere" quonam significatu hic a te assumatur. Nanque dices omnino, ex Deo naturalem et essentialem Spiritus existentiam , processione , nec aliud quidpiam notari. At existentia haec non semper sola processionis dictione significatur , sed et plerisque aliis, inter quas locum habent , „progredi , profundi, provenireque ipsum ex Patre." Scimus praeterea communi, ut in confesso est , sententia nostrae Ecclesiae , ex Patre et Filio haec omnia de simplici Spiritu dici, et illius simplicitatem conservari , nullamque inde Patris et Filii contractionem insinuari ; apertaque haec est demonstratio, quod tibi absurdum videtur , non sequi , si ex Patre et Filio Romani procedere tradunt. Nam vel tum etiam , cum progreditur et effunditur simplex Spiritus ex Patre et Filio , in unam eos personam contrahi asseres , ni et communibus sententiis impudenter contradicere velis : vel si id non fuerit, neque cum Romani ex Patre et Filio illum dicunt procedere, contractio eorundem introducetur. Tu vero nihilominus et alterum Syllogismum adnectis.

XXXVII. „ Si ex Patre et Filio procedit Spiritus sanctus, duplex omnino erit et compositus. "

Quid hic ais ? mi homo. Propterea duplex erit et compositus, quod ex Patre et Filio secundum Italos procedit. Concede prius duplicem illum esse et compositum, quod ex Patre et Filio existit secundum nostras Scripturas sacras ; et tum concedetur , duplicem illum esse et compositum , si ex Patre et Filio procedit. Veruntamen etiam, si ille ex Patre et Filio existat naturaliter et essentialiter et in hypostasi , propriam tamen simplicitatem non amittit ; clarum est , neque duplicem neque compositum esse, si ex Patre et Filio secundum Romanos procedit. Praeterea

XXXVIII. „ Si ad duo principia refertur Spiritus sanctus, ubi erit tantundem decantatus unius principatus ?"

Tolli , ais , unius admodum decantatum principatum , si ad duo principia Spiritus referatur. Et unius principatum admodum decantatum tolli, si ad duo principia Spiritus referatur, nemo contra dixerit. Tu vero qua de causa veritatem non es reveritus , tanquam confessum arripiens , quod ab eo qui una tecum disserit, non conceditur, et concludens , quod inde apparet absurdum ? Ubi enim per te Italus deprehenditur, duo asserens in beata Triade principia ? Aut ostende eum duo principia asserentem , et tu ostenderis , cate inferens , tolli unius admodum decantatum principatum , si ad duo principia Spiritus refertur, aut id non ostendens , palam innotescis odio et non veritate, tua et ratiocinans et concludens. Dicis praeterea.

XXXIX. „ Si producit Spiritum Pater, producit vero illum et Filius , erit Pater et contiguus productor Spiritus , et longinquus propter illius ex Filio productionem. "

Habeto tibi et circa haec oppositionem. In productione sola Spiritus contiguum et longinquum intelligis, quod cum a Latino non dicatur, tu tamen quasi ab illo diceretur, obtendis : an in aliis quoque quae tua ecclesia palam asseverante confitetur ? Nam si contiguas et longinquas productiones confingis, quod Latinus dicat , Spiritum ex Patre et Filio produci , iam tibi commodum fuerit, et contiguas et longinquas profusiones , emissiones et suppeditationes comminisci , quod ista omnia ex Patre et Filio asserantur. Quodsi haec omnia ex Patre et Filio asseruntur , et in illis apud homines pietatis cultores et studiosos longinquum et continuum locum non habent, considera, quale tibi immineat iudicium productiones longinquas et continuas comminiscenti. In alio rursus Syllogismo dicis. XL. „Si ex Patre processio Spiritus sancti perfecta est, supervacanea igitur erit ex Filio. " Sed nos hisce tuis illa respondere possumus , quibus propter contentionem dissidium Ecclesiae introductum esse, manifestum erit iis qui accurate rem perpendent. Nanque si propter ex Patre processionis perfectum , supervacaneum esse ducis processionem ex Filio, quid respondebis interrogantibus, si ex Patre Spiritus sancti suppeditatio perfecta est , supervacanea igitur erit ex Filio. Veruntamen et perfectam esse ex Patre Spiritus sancti suppeditationem , et nihilominus non supervacaneam ex Filio, propter perfectionem, quam ex Patre habet , indubitatum est. Tu porro si non fateris et ex Patre perfectam esse suppeditationem Spiritus , et Filii verosimiliter et non supervacaneam, tum supervacanea secundum te supervacaneae processionis effare. Quod si et ex Patre Spiritus sancti suppeditationem perfectam fateris , et ex Filio etiam perfectam recipis et supervacaneam esse non dicis , ne ecclesiasticos terminos egrediaris, remanent tibi supervacaneae processionis supervacaneae argutiolae. Alius ex tuis Syllogismis.

XLI. „Si producit quidem et Filius , Spiritus vero productione viduatur, tenuioris esset facultatis quam Filius , quod fuit Macedonii deliramentum. " Illa tibi ad refellendum hunc Syllogismum satis superque fuerint , quae ad primum tuum refellendum adduximus. Cum vero etiam hoc in loco aperte nimis insinuas : si ex Patre et Filio est Spiritus sanctus, si ex eodem etiam alius Spiritus non est, tenuioris illum futurum facultatis, audi quoque iterum. Hoc absurdum non sequitur solum , cum producit Spiritum Filius , Spiritus vero productione privatur, sed tum etiam, cum Filius mittit , effundit et eluminat Spiritum : Spiritus vero neque se ipsum neque alium Spiritum emittit neque effundit neque eluminat. Haec enim omnia ex Filio possidens Spiritus , tanquam qui ea ex Filio habet , ut nostrarum scripturarum auctoritate confirmatur, nulli indigentiae quae facultate filii inferior sit, subiicitur, quod neque ipse ex se ipso, neque alius ex eo Spiritus est missus et elucens et effusus. Non igitur neque cum ex Patre per Filium producitur , ipse vero productione privatur , tenuioris quam Filius facultatis erit. Adnectebas et reliquis hunc.

XLII. „ Si eandem Spiritus productionem habet Filius atque Pater , communis horum fuerit productionis proprietas, et quomodo commune erit proprietas ? Si vero oppositam , et quomodo hanc illa non destruit ? contraria enim unum aliud corrumpit. Si partem , pars una Spiritus hac ratione , pars modo alio procedet , et ex inaequalibus partibus erit compositus."

Sed qui, mi homo, non vertigine laborabit, dummodo hanc tuorum argumentorum compositionem refutare in animo habeat ? Nanque dicis , si communis est Patris et Filii productionis proprietas , quomodo erit commune proprietas ? et hoc visum est fortasse tibi validum et invictum. Ego porro dico , et quanam ratione maxime absurdum tibi videtur , esse aliquod commune Patri et Filio , proprie in ipsis solis consideratum , quod non sit commune Spiritui ? Est etenim commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est : et quod non unius sed duarum personarum hoc est , commune dicitur et est : quod vero proprie in illis consideratur , et illius particeps Spiritus non est, dicitur eorum proprietas , nempe , ut eo distinguatur Spiritus ab illis. Commune enim in ipsis consideratur , habere eos Spiritum unum indivisum , quod Spiritus Patris et Filii Spiritus dicitur. Sed quando non est et huius Spiritus Spiritus , propterea quod Pater et Filius habent unum Spiritum indivisum, proprietas eorum est : et in hoc communio Patris et Filii ab aeterno duabus solis personis insita , solvit dubitationem tuam, quonam pacto commune erit proprietas ? Rursus inest commune Filio et Spiritui , eos non absque ortu esse , et proprium eorum dicitur , ex causa eosdem esse , quod in Patre admittere natura abhorret. Quodsi et testem poscis , qui comprobet tibi, quomodo commune Filio et Spiritui dicitur , duabus solis personis non absque ortu esse , et quomodo proprietas harum duarum personarum solummodo dicatur, ex causa easdem esse, ad solvendum dubium , quod in iam dicto tuo Syllogismo proposueras : Quomodo erit commune proprietas ? Nyssenus iterum aderit , et Homilia in Orationem Dominicam manifeste id astruet. „Nam et Filius ex Patre exivit, ut scriptura tradit, et Spiritus ex Deo et a Patre procedit. Sed quemadmodum sine causa esse , solius Patris cum sit , Filio et Spiritui adaptari nequit , sic contra , ex causa esse , quod est Filii et Spiritus proprium, de Patre considerari alienum est a natura. Cum vero commune sit Filio et Spiritui non esse absque causa, ne forte confusio aliqua in his subiectis accidat , rursus est facile, differentiam quae in eorum proprietatibus est , reperire. " Adverte animum ad hoc Theologi Patris testimonium, consideraque quomodo proprietatem duarum tantum personarum vocavit , ex causa eas esse : et quomodo repraesentavit , commune esse iisdem duabus personis , absque ortu non esse : quod idem omnino fuerit , ex causa eas esse ; discitoque , non recte te tanquam de absurdo haesitasse , quomodo erit commune proprietas ? quo soluto ad reliqua Syllogismi refellenda contradictione opus non est. Quando vero una divisionis pars ita concepta est , si vero contrariam Patri productionem Spiritus habet , scilicet Filius , erunt haec et haec absurda. Cum nemo contrariam hanc productionem asserat , supervacanea fuerint, quaecunque adducentur , ad absurda quae inde consequuntur, reiicienda. Dicebas praeterea et haec.

XLIII. „Si ex una causa Patre Filius et Spiritus sanctus emanarunt ; producit autem rursus Filius Spiritum , producet et Spiritus Filium: pares enim dignitate utrosque eduxit Pater et productor. "

Ad haec quoque , quae opponimus , audi. Quum Patrem pares dignitate produxisse Filium et Spiritum , demonstrationis tuae materiam assumis , produci quoque ex Patre Filium , si Latinus inferat , produci Filium et Spiritum ex Patre: produci vero rursus et ex Filio Spiritum , quid ipsi respondebis adversus te opponenti ; si ex una causa , Patre nempe, tum Filius, tum Spiritus effulgent, iterumque Filius Spiritum emicat, emicat itaque et Filium Spiritus : pares enim dignitate utrosque Pater produxit. Dicito per veritatem ipsam , quid ad haec respondebis ? Annon male inferre deprehenderis , si , quod pares dignitate producantur Filius et Spiritus ex Patré , producatur et ex Filio Spiritus , concludis necessarium esse , produci quoque ex Spiritu Filium ? Nanque satis manifestum est , non pares dignitate tantum produci Filium et Spiritum ex Patre, sed et pares dignitate effundi, pares dignitate provenire , pares quoque dignitate emicare. Et ex Filio quidem effundi , qui pari dignitate ex Patre effunditur Spiritus , et ex Filio effulgere , qui pari dignitate cum eo ex Patre effulget , ecclesia fatetur , neque propterea admittit , quasi id necessario consequatur , effundi , provenire et effulgere et ex Spiritu Filium, quod eadem dignitate ambo ex Patre sint. Alius rursus tuus Syllogismus haec continet.

XLIV. „Si communis est Patri et Filio sancti Spiritus productio , utique illius quoque Spiritus sanctus particeps erit. Omnia siquidem , quae sunt communia Patris et Filii , eadem etiam referuntur ad Spiritum sanctum. Hinc erit ille causa simul et effectus , quod ipsis Gentilium fabulis monstruosius est."

Veritas in enunciato tuo postulatur , quo forte probare intendis , etiam Spiritum sanctum propriam existentiam Patri et Filio communicare , si Filius illius existentiae cum Patre commune quid habet. Nanque propositio asserens , quaecunque sunt Patris communia cum Filio , haec quoque esse communia cum Spiritu sancto , neque temere neque absque distinctione ab iis , qui diligenti examine divinas scripturas evolvunt , accipietur. Primum quidam quod propositio haec nullius sit eorum Patrum , qui res theologicas nostrae ecclesiae tradiderunt, sed tuus sit foetus ad stabiliendum schisma confictus. Secundum , quod qui attentius divinas scripturas enucleant, agnoscunt quaedam insita communia Patri et Filio , communia et Spiritui , bona dumtaxat , quae naturaliter illis insunt nec aliunde adveniunt acquisita , ut iustitia , bonitas , sapientia , et similia : agnoscunt etiam alia , quae naturaliter insunt Patri et Filio et non insunt Spiritui, non quod Spiritus non sit eiusdem naturae atque Pater et Filius , hoc enim longe abest ab omni pia cogitatione , sed quod naturales Patris ut Patris , et Filii ut Filii proprietates , non sint communes Spiritui. Licet enim eiusdem naturae sit Spiritus sanctus ac Pater et Filius, attamen tanquam Spiritus in Triade accipitur , et universam communium naturalium bonorum communionem habebit ut Spiritus ; sed naturalium proprietatum Patris et Filii , ut Patris et ut Filii communionem non habebit. Quanam enim ratione naturales proprietates haec appellata fuissent , si communia essent et Spiritui ? Naturalia siquidem haec , quod natura insunt Patri et Filio : proprietates vero Patris et Filii , quod non insunt Spiritui. Itaque Spiritum una simul haberi a Patre et Filio , naturale est bonum Patris et Filii , sed ut proprietas eorundem naturalis. Non ideo ergo quia communicat Filius cum Patre , quod ex utrisque Spiritus sit , communicabit cum eisdem et Spiritus , ut et ipse sit ex se ipso. Hac distinctione considerata pro dictae propositionis examine , qua asseritur : „Quaecunque sunt Patris communia cum Filio , erunt etiam communia cum Spiritu sancto ;" indeque reprobato , non bene sentire eos qui opinantur Spiritum propriae existentiae cum Patre et Filio communem causam esse , si Filius commune quid habet cum Patre in eo, quod ex utrisque est Spiritus sanctus. Qua tua ratione et simili communione aeque ac si necessario concluderes aliquid verum, insinuas ac decernis Gentilium fabulis , quod a Latinis asseveratur ut dogma , monstruosius esse. In Syllogismis ergo Photii continebantur haec et similia, et iam a nobis allata satis sunt , ut opinor , ad ea evertenda. Porro in progressu orationis , futilem instituens disputationem , haec praetendi ab Italis , ait, asserentibus, ab Ambrosio , Augustino , et Hieronymo ex Filio processionem decretam fuisse, et ut ruborem forte excutiat ab Italis , pro hisce viris sapientia clarissimis responsionem suam hisce derivat, nempe.

XLV: „Licet id dixerint iam memorati , forte secundum dispensationem dixerunt , qua et magnus Basilius suo tempore usus est , vel ab accurata rerum notitia uti homines exciderunt , quod multi praestantes viri perpessi sunt , veluti Alexandrinus Dionysius , Methodius Patarensis , et alius et alius , qui sanctitatis sibi nomen vendicarunt , quorum nonnulla dicta Ecclesiam non recepisse ,“ refert , „licet in aliis maxima in admiratione haberentur. "

Et hoc est Photii pro Ambrosio , Augustino , et Hieronymo responsum, in infamiam forte Italorum illis cognatorum excogitatum ; nos vero in infamiam potius eorum iudicamus, qui ambabus , ut aiunt , manibus cum Romana Ecclesia pacem reiiciunt. Et attente consideret , per veritatem ipsam , cui lubitum fuerit. Secundum dispensationem , ais Photi, Ambrosium, Augustinum, et Hieronymum ex Patre et Filio Spiritum sanctum asseruisse , qua et magnum Basilium suo tempore usum fateris. Tu itaque quomodo verecundia non es suffusus , excelsius, et aeque ac sanctus Basilius rerum accuratam cognitionem tibi vendicans , et infirmiorum misericordiam non capiens ? Quomodo animo non concepisti Patres nostros antiquis illis diebus in firmamento nostrae ecclesiae compellucidos , magnum nempe Basilium , cui a theologia cognomen fuit Gregorium, alterum Nyssenum Gregorium , Ioannem cuius aureum eloquentiae flumen est , praetereaque alios post eos plurimos summosque Doctores , qui omnes Ambrosii, Angustini et Hieronymi commentaria evolventes , ipsos qui ex Filio processionem Spiritus asseverant , inter Sanctorum numerum collocabant , et cum Romana ecclesia eorum commentarios exosculante communicabant, illamque veluti ecclesiarum matrem obsequiosi audiebant ? Eos ab accurata rerum notitia excidisse, ais, ut hunc vel illum ex nostris Sanctis. Sed mera te mendacia fundere hinc apparet. Nanque quorum sanctorum dicta non approbasse ecclesiam dicis, ea omnia obsignata in ecclesiasticis voluminibus, qui res ecclesiasticas pertractant , optime norunt. Indeque eos ab accurata rerum notitia excidisse innotuit. Si itaque et allegatos Romanae ecclesiae Patres ab accurata rerum notitia excidisse cognovissent , tum alii Romanae ecclesiae Patres , quos plurimos et summos ea aetas tulit , tum ecclesiae nostrae lumina , qui id temporis ecclesiarum unionem exosculabantur, non neglexissent, sed scripto signassent , postmodum nobis enatum , dignissimum tamen qui sciretur , errorem. Hoc quoque Photius ait.

XLVI. „ Dixerunt tres , ut Romani tradunt , sed septem Synodorum praesules non dixerunt, qui simul una decreverunt, nullum ultra dogma apponi , neque tolli ex definitione Fidei tradita : quinimo qui similia ausus fuisset , eum penitus ab ecclesia abscindi."

Et Photius plane nihil novum opinatur, si id tres dixerunt, quia id veluti Romani dixerunt. Ipse vero et novum admodum assero , eundem Photium aliosque , qui schisma secuti sunt, noluisse Romanae ecclesiae unionem amplecti , quemadmodum progenitores nostri eorum , qui primum ex Patre et Filio Spiritus processionem enunciarunt, Ambrosii dumtaxat, Augustini, et Hieronymi. Cum vero dicat : „et septem Synodorum praesules simul omnes decrevisse , nullum in posterum dogma apponi , neque tolli ex tradita Fidei definitione ; imo qui similia ausus fuisset , ab ecclesia abscindi. " Quomodo illud animo non comprehendit , Fidei definitionem ab universis Synodis Nicaenae Symbolum nuncupatum fuisse, ut scire quisque poterit, qui varia variarum Synodorum acta percurrit ? Et ego sane hoc Nicaenae Synodi Symbolum sine ulla sui immutatione robur habuisse affirmo et in secunda et in tertia et in aliis quoque Synodis subsecutis. Namque immutationem non additione, aut ademptione dictionum circumscribo, quod non in vocibus, sed in sententiis nostra pietas definiatur. Verum Photius si additione et ademptione vocum immutationem traditae in Nycena Synodo fidei definitionis praescribit , praesules omnes a secunda Synodo reliquisque aliis et audaces reputat , et praescriptis poenis adversus audentes obnoxios facit. Nullus enim ex iis qui ecclesiasticas res perscrutantur , ignorat , nonnullas dictiones e Nicaenae primae Synodi Symbolo ademptas fuisse , alias etiam illi additas. Etsi Romani poenis subiiciendi sunt, quod secundae Synodi Symbolum recitantes , ex Patre et Filio Spiritum procedere addunt, multo antea afficiendi erant accusandique secundae Synodi Patres , hanc totam additionem inserentes de processione Spiritus primae Synodi Symbolo. Sedenim illi ipsi , qui terribiles poenas irrogant contra additionem et ademptionem ausuros , in Symbolo Nicaenae Synodi , et voces ex eo sustulerunt et addiderunt. Quod indicium manifestum fuerit, additionem et ademptionem a Patribus nullam aliam reputari, quam illam ademptionem et additionem, quae pietatis sententiam vulnerat. Quare Romani vocem addentes , dummodo piam de triade sententiam conservant , non sunt a nobis inter schismaticos accensendi , si rectum iudicium ferre volumus. Inter alia quoque in scripto Photii continebatur,

XLVII. „ Leonem Papam cum Apostolicae Ecclesiae aerarium reserasset , duo scuta inter alia sacra donaria asservata eduxisse , Graecis et literis et verbis expositionem Fidei continentia , quae , " refert , iussisse Leonem Papam coram universo Romano populo legi. "

Et nescio quid hoc conferat Photio ad schisma constabiliendum. Neque enim Romani neglexerunt , quod Papa Leo de hisce scutis effecit, quae ad haec tempora ita erecta custodiunt , et certis temporibus et Graece legere fidei Symbolum non abnuunt. Quare vero id faciunt? ut plane ostendant non dictionibus, sed sententiis pietatem ab eisdem coli. Id si non esset , fortasse etiam in codice Evangelii additionem dictionis in Symbolo factam addere non retardassent. At hi non adeo pudorem perdiderunt; sed et interrogati respondent , ita pronunciare , Spiritum ex Patre et Filio procedere , cum nihil differat , aliquando eum dicere , ex Patre procedere , aliquando ex Patre et Filio : idque ut comprobent, inquiunt , non in eo solo evangelico textu Patris nomen iacere , tacito nomine Filii ; sed et in multis aliis divinae Scripturae incisionibus , in quibus non possumus aptum sensum elicere, nisi etiam Filium intelligamus. Non itaque quod non simul enunciatur aliquando Filius , non una simul intelligetur cum Patre , sed quod cum Patre simul intelligitur , simul enunciabitur tempore et modo, ut placuerit illi , qui verba de Patre et Filio instituerit , dummodo iuxta piam sententiam simul cum eo intelligitur , licet non enunciatus ; et simul rursus enunciabitur , tanquam qui cum eo simul intelligitur. Et ad haec comprobanda apostolica illa verba in medium afferunt. Apostolus dixit: „soli invisibili sapienti Deo , " et „ solus possidens immortalitatem , lumen habitans inaccessibile. " Et quis adeo adversus veritatem pudorem exuit , ut audeat dicere , invisibilitatis et sapientiae una cum Patre participem non esse Filium , quas Patri soli Apostolus in iam dicta incisione vendicat? Similiter quis spoliabit Filium ea , quam Patri soli Apostolus astruit immortalitate , et inacessibili lumine , quod solum Patrem habitare Apostolus tradit ? Haec dicta apostolica producentes Itali subdunt , si hic ubi expresse „ solus " exprimitur de Patre , Filius a Patre non separatur , quomodo non simul intelligetur cum Patre in illis , in quibus „ solus " Patri non adiacet. Praeterea Evangelicum illud dictum, „ de die illo, et de hora nemo novit, nisi Pater solus, " non debile defensionis suae argumentum proponunt. En enim, aiunt , ipse Filius est , qui dicit solum Patrem scire. Sed quod sibi ipsi ut homini abiectum ignorantiae appingit, suam ipsius naturalem unionem cum Patre concipere concedit , indeque unam et Patris et Filii cognitionem. Quo Evangelico dicto animo eorum , qui amplexaturi erant pietatem , naturalis unionis cognitionem insinuavit. Cuiusnam vero dicti ? illius : „Ego et Pater unum sumus." Sed iam tempus est postrema Photii verba examinandi. Nanque ille cum ad eorum finem pervenisset , haec habet.

XLVIII. „Sed quid opus est multa aggerere ? Filius et Dominus Spiritum ex Patre procedere nos initiando docet. Et magnus item Paulus rursus decernit: Licet nos , aut Angelus de coelo evangelizaverit vobis praeter id quod nos evangelizavimus , anathema sit. Et quisnam alium doctorem inquiret, ni plane insaniat ?"

Duo itaque haec pronunciata, evangelicum nempe et apostolicum validissima , ut videtur Photio , ad propagandum ecclesiae dissidium sunt. Nos primo secundum interrogationem orationem digerentes respondebimus. Quia in evangelio dixit Dominus, Spiritum ex Patre procedere, decernis Photi, a nobis cum Romana ecclesia communionem respuendam esse , dicente ex Patre et Filio illum procedere ? Sed Patres nostri Basilius , Gregorius , Gregorius alter, Ioannes Chrysostomus vocem hanc evangelii accurate tenentes, Ambrosium, Augustinum et Hieronymum , ex Patre et Filio Spiritum procedere praescribentes (hoc enim uti a te supra confessum arripio , nullius alterius demonstrationis indigus) non eiiciebant , sed in communionem acceptabant , et per eos universae Romanae ecclesiae complementum: similiter et Patres sanctarum septem oecumenicarum Synodorum cunctos dictorum theologorum , Romanorum hominum discipulos , qui sacerdotii in Romana Ecclesia catalogum complebant , socios aestimabant et fratres. Quibusnam adhaerendum nobis est , omnibus illis , an tibi post schisma a te in ecclesia propagatum hoc asserenti , et illis qui te in solo schismate secuti sunt, et non etiam in unione quam postmodum poenitentia ductus admisisti, cum magna coacta Synodo rursus res Ecclesiasticas pristino decori restituisti ? Et haec ad primorum dictorum , ut videtur Photio , validissimorum pro ecclesiae dissidio stabiliendo dicta sint. Nunc secundum examinemus, in quo magnum hic introducit Paulum , anathema edicentem contra evangelizantem aliquod alienum a suo evangelio. Hic quoque attente rem examinare volentem moneo , ne insulse dictum arripiens , condemnationis huiusce calculum in Romanam Ecclesiam , sed ante ipsam in omnes Synodos, quae pleraque dogmata exposuerunt et depraedicarunt , quorum nullam usquam magnus Paulus mentionem fecisse reperitur , deferat. Nanque hic summum Apostolorum culmen , prohibet diversa ab Evangelica sententia introduci: futura vero in suum evangelium postmodum dictionum additione nulli omnium crimen appingit praevaricationis evangelii. Qui itaque perperam sic et absque discrimine anathematis poenam irrogare voluerit illis, qui post evangelium Pauli quaedam, quae in Evangelio Pauli non reperiuntur , decreverunt, nescio quomodo hic respondebit Patribus nostris „ consubstantiale" praescribentibus. In quibus enim hoc Pauli scriptionibus invenitur ? „Deiparae" vocem in evangeliis Pauli nemo usquam offendet ; at Dei ecclesia clara voce eam pronunciat , et eam oppugnantes ut Haereticos reiicit. Et non quia Paulus dictiones has non usurpavit , uti praevaricatores evangelii condemnantur , qui postmodum illis usi sunt; sed quod ex mente hi 'Pauli decreverunt , inter pietatis praecones collocantur. Inter alia hoc quoque nunc considera, per Deum ipsum , prudens rectusque rerum praesentium cognitor. Videturne tibi unquam , magnum Athanasium , et saepius in his nostris commentariis commemoratos sanctos Patres nostros, pietatis vindices, quos ipse nequeo satis compellare uti addecet, concepisse aut elocutos fuisse aliquid Deo nostro et Servatori adversum ? Et cuinam unquam simile quid in mentem veniet ? Sed hi, licet Servator in evangelio Spiritum ex Patre procedere dicat , non illius doctrinae reprobationem reputarunt , et ex Filio esse Spiritum docere. Nanque ex his quidam ex Patre et Filio illum esse palam affirmarunt : alii ex Patre per Filium esse et procedere. Latinos itaque evangelicorum verborum praevaricationis insimulantes , propter additam in Symbolo dictionem, caveant , ne antequam Latinis , ipsis theologis nostris Patribus evangelicorum verborum praevaricationis crimen appingant. Etenim si praevaricationem quis iudicat evangelii, evangelicis dictionibus in aliis theologicis additionem dictionum, non concors atque uniforme in sententia evangelicorum , et scripto consignatorum theologiae Patrum dictorum considerans, is et dicentem ex Patre per Filium Spiritum procedere , praevaricatorem evangelii nuncupabit , et ex Patre et Filio eundem esse asserentem , eiusdem praevaricationis obnoxium faciet, neque hos solum , sed et aientem ex Patre ipsum provenire. Forte etiam hic verecundia deposita contra theologiae cognominem iactabit : Quade causa Christo in evangeliis tradente, Spiritum ex Patre procedere , in multis tuis theologicis scriptis , tu provenire ipsum ex Patre enunciasti? Aut enim dictionibus tantum tribuis , quicunque tandem is fueris , et pervertisse verba evangelica criminaberis , „provenire , " loco illius „procedere" affirmantem, vel si dicentis auctoritas ac praestantia tibi persuadet , utrasque has dictiones eandem sententiam denotare , nulla relinquitur tibi causa, ob quam Romanae ecclesiae unionem , quae dictionem in Symbolo Fidei addidit, sed pietatis sententiam veram ac genuinam servat , exosculari amplectique refugias .

XLIX. Sed cum iam finem habeant Photii omnia, convertenda est oratio ad ea , quae aliquando montis Gani praeses monachus Ioannes Phurnes adversus Latinos concinnavit, magnum quid esse ratus ad gloriam sibi comparandam , ut videtur , si intempestive et ambitiosius ecclesiae dissidium, inde imminens sibi praeiudicium non conspiciens , promoveret. Hic enim ad archiepiscopum quendam Mediolanensem orationem suam convertens , cum archiepiscopum induxisset , ad demonstrandum Spiritum esse et ex Filio , proponentem Evangelicum illud dictum, in quo Filius dicit : „omnia quae habet Pater mea sunt, " ad convellendam archiepiscopi propositionem haec infert. „

Omnia Patris habere Filium , verum merum est , nec illi contradici potest, veruntamen universae Deitatis communia, veluti sempiternum , supersubstantiale , et similia: sed proprietatem , in qua est nota differentiae paternae hypostasis , Filius habere nequit. Pater nanque nomen personae est, et proprium solius ingeniti Patris. "

Et haec quidem Phurnes ad Archiepiscopum. Tu porro qui haec legis, attende adverteque animum. Archiepiscopo in medium afferente : „Quaecunque habet Pater Filii sunt," ipse contra opponit. Ita est. Omnia Patris Filii sunt , sed quae communia sunt universae Deitatis , quasi diceret illa Patris habere Filium , quae communia sunt et Spiritui : hoc enim inductio notat , cum dicit , veluti sempiternum supersubstantiale, et similia : siquidem absque ulla haesitatione hinc infert , commune Patri et Filio solum illud se velle dicere , quod et Spiritui commune est: non tamen esse proprium aliquid Patri et Filio, quod non sit et Spiritui. Verum ego affirmo eum a vero aberrare. Quemadmodum enim in obiectionibus adversus Photium probavimus , sunt communia tribus , quae illis naturaliter insunt bona, cum natura ipsis innata sint, nec deforis acquirantur , ut sempiternum , supersubstantiale , et similia. Est vero et aliquid commune Patri et Filio, quod Spiritui commune non est. Et hoc non ex aliis sed ex ipso veritatis Spiritu , de quo nobis sermo est , manifestum erit. Est enim commune Patri et Filio , ex utrisque esse Spiritum : et est commune Patri et Filio effundere , emittere , et effulgere ambos Spiritum in hypostasi et essentialiter : Ipse vero Spiritus neque effundit neque effulget neque emittit alium ex seipso in hypostasi Spiritum , nisi solummodo propria munera. Igitur Phurnes negans aliquod commune Patri et Filio , quod non sit commune et Spiritui, ideoque contradicens Archiepiscopo super iis , de quibus ille evangelicum hoc dictum proponebat : „omnia quae habet Pater , mea sunt, " ad demonstrandum Spiritum Patris, esse Spiritum item Filii, non probe neque pro dignitate traditionis scripturarum contra opponit. Quibus cum addat et illud, proprietatem, in qua est nota differentiae paternae hypostaseos, Filium habere non posse , ideoque putat se convellere posse, Filium emittere Spiritum , quemadmodum et Pater emittit, neque apte neque industrie inducit. Nanque proprietas cum nota paternae hypostaseos illa est , Patrem et Patrem esse et ingenitum et Filii Patrem , et proprietatem hanc vere Filius habere nequit. Quodsi proprietatem paternae hypostaseos Phurnes contendit esse, emittere ipsum Spiritum , si hoc verum est , nunquam Spiritus dictus fuisset et Filii Spiritus. Etenim si ut Pater , Pater habet Spiritum , quando Filius Pater esse nequeat , Spiritum non habebit. Sed in confesso est Spiritum esse Spiritum Patris , et Spiritum Filii , et hoc nullo modo contradicitur , inde remanet manifestum , et ex Patre uti ex Deo esse Spiritum , et ex Filio uti ex Deo , tamen ex Patre veluti ex fonte sine principio , Deum producente principio , ex Filio vero veluti per fontem , inde habentem quod sit , unde et suae hypostasis causam habet. Itaque sive Phurnes , sive quis alius dicat , non posse Spiritum esse et ex Filio , quod paternae hypostaseos sit proprietas , esse ex Patre Spiritum, nae iste a recta notione excidit. Et cum in progressu orationis iterum Phurnes inculcet,

L. „Si Spiritus sanctus ex Patre et ex Filio procedit, proprietas Patris dimota est. "

Nos obsistentes dicimus. Quemadmodum non dimovetur proprietas Patris , cum dicitur Spiritus esse ex Patre et ex Filio , pari ratione neque cum fatentur Itali , Spiritum ex Patre et ex Filio procedere, Patris proprietas dimovetur. Asserentes quippe Spiritum esse et ex Filio , si veluti ex proprio absque Patre fonte dicerent eum esse, tum paternae proprietatis dimotionem inferrent , sine principio fontem Spiritus et Filium uti et Patrem decernentes : si vero cum dicunt , ex Filio Spiritum esse , magnum Basilium proferunt affirmantem , quod a Filio dicitur esse , ad primam causam Patrem relationem habet," nullam suspicionem dimotionis paternae proprietatis relinquunt. Ut igitur qui ex Patre et Filio fatentur esse Spiritum , propter iam dicta paternam proprietatem immotam servant , sic propter eadem et qui ex Patre et Filio asserunt illum procedere , immotam paternam proprietatem conservant. Ad dicta Phurnae, quae subsequuntur, et in quibus ait :

LI. „Si omnia quae habet Pater et Filius , eadem habet et Spiritus sanctus , cum sit eiusdem naturae et deitatis , necessario omnino et ex eodem aliquid procedere colligetur“ ,

Nos dicimus : Etsi omnia quae habet Pater et Filius , eadem habere et Spiritum sanctum , pium est affirmare , prorsus de illis communibus , quorum communionem propter unam naturam et unam deitatem inter se habent tres divinitatis personae. Sed non propter eandem cum Patre Filii naturam , et eandem divinitatem decretum est , Spiritum et ex Filio esse, ut , quemadmodum retur Phurnes , sequatur , procedere quoque aliquid ex Spiritu , ob Spiritus cum Patre et Filio eandem naturam eandemque divinitatem. Tres enim divinitatis personae communiter inter se participant eandem naturam eandemque divinitatem. Et quod insitum est uni propter eandem cum reliquis naturam , erit et duabus aliis. Et si Spiritus esset et ex Filio propter Filii eandem cum Patre naturam , esset quoque et Filius ex Spiritu propter Spiritus eandem cum Patre naturam ; vel potius haec tria unum esset ex alio. At nunc sequitur quidem esse Filium eiusdem cum Patre naturae , quod ex essentia est Patris , nec ideo cogitur esse Pater ex Filio propter eandem naturam Patris cum Filio. Quidquid enim ex Patre , veluti Filius , id et eiusdem essentiae cum Patre est, quod illud ex essentia Patris est : non vero quidquid eiusdem essentiae est cum aliquo , hoc veluti et ex Patre eiusdem essentiae est. Sic igitur et Spiritus eiusdem essentiae cum Filio est , quod ex essentia Filii , at non quia eiusdem essentiae cum Filio , ideo ex Filio. Nanque si id esset, esset et ex Spiritu Filius , si ea quae eiusdem essentiae sunt , inter se convertuntur. Quare qui alio atque alio tempore Spiritum Filii esse Spiritum exposuerunt propter eandem naturam , frustra ac temere similes interpretationes confinxisse comprehenduntur. Et nunc quoque iam dictis Phurnes redarguitur, non recte asseruisse ,

LII. „Si quaecumque habet Pater et Filius , eadem habet et Spiritus sanctus propter eandem naturam eandemque deitatem , prorsus et necessario aliquid ex eodem quoque procedere colligetur. "

Et non propterea quod Filius eiusdem cum Patre naturae est , dici Spiritum esse et ex Filio , unde Phurnes praedictum absurdum elicere conabatur , iam declaratum est. Quod si iste ediscere cupit causam , ob quam Spiritus et ex Filio dicitur, audiat , fidemque adhibeat Magno Basilio decernenti , propterea esse Spiritum et ex Filio , „quod quaecunque habet Pater Filii sint , " et principio absque causam patri rursum conservanti, quod "quidquid a Filio dicitur esse, ad primam causam Patrem refertur. " Ad subsequentem rursus Syllogismum , quem ille ita disponit,

LIII. „ Si duae processionis Spiritus causae sunt , haec et haec sequentur absurda, "

Refellendum , abunde satis id fuerit , nullum alium esse, qui asserat duas spiritus causas ; quo non supposito , frustra ipse absurdorum inde subsequentium, ut comminiscitur, seriem concinnat. Interim quoque paululum progressus Archiepiscopo laboriosus esse non desinit ; hypostaticam proprietatem nominans Patris , ex Patre Spiritum esse , dicentemque et ex Filio illum esse , aeque atque duos Deos introduceret , criminatur. Qui haec profatur, nescio quibusnam oculis adversus intuebitur rebus theologicis tradendis instructissimum Gregorium Nyssenum, qui longum sermonem serit de iis quae in Triade sunt, proprietatibus , non asserentem hanc esse Patris hypostaticam proprietatem , quam Phurnes , esse nempe Spiritum ex Patre, sed apertissime proprietatem Patris stabilentem esse Patrem eumque absque causa esse. Quodsi hypostaticam proprietatem Patris hanc esse quispiam affirmaverit, esse Spiritum ex Patre, et tamen Pater hic noster Nyssenus et ex Filio esse tradit spiritum , et , quod magis consideratione dignum est , non in alifs suis Orationibus , sed in quibus Patris et Filii Spiritusque discrimen explicat , ipsamque Spiritus erga Filium proprietatem determinat. Itaque si tres proprietates Sanctus suo ordine disponens , proprietatem Patris dicit , absque causa eum esse : proprietatem Filii , ex Patre esse , et hoc tantummodo circumcludi , proprietatem Filii aperte docet : proprietatem postmodum determinat Spiritus , esse eum ex Patre et ex Filio , quo pacto palam non contradicit Nysseno , qui hypostaticam proprietatem Patris decernit , ex Patre esse Spiritum. Et ne fortasse videamur ex nobis ipsis haec confingere , illius verborum seriem, quam ille in Orationem Dominicam Homilia disposuit , cuius principium : „ Cum conduceret magnus Moyses in monte facta mystagogia Israeliticum populum," hic iterum , ut et antea, apponemus hisce verbis digestam: „Namet Filius ex Patre exivit , ut scriptura tradit , et Spiritus ex Deo et Patre procedit, sed quemadmodum absque causa esse , solius Patris est , quod neque Filio neque Spiritui adaptari potest , sic vice versa, ex causa esse , quod est proprium Filii et Spiritus , de Patre intelligi alienum a natura est. Cum vero Filio et Spiritui commune sit , ingenitos non esse , ne confusio circa subiectum introducatur , rursus potest immixta in eorum proprietatibus differentia reperiri , ut et commune conservetur , et proprium non confundatur. Nanque unigenitus Filius ex Patre per Scripturam sacram dicitur, nec ultra hoc illius proprietatem oratio extendit. Spiritus vero sanctus et ex Patre dicitur , et ex Filio esse astruitur. Si quis enim Spiritum Christi non habet, inquit , hic non est illius. Itaque Spiritus qui ex Deo est , et Christi Spiritus est ; Filius qui ex Deo est, Spiritus neque est neque dicitur , neque convertitur relativa ista sequela. " Наес sancto isto Patre de proprietatibus divinis decernente, et palam proprietatem Filii praescribente , eum ex Patre esse et proprietatem Spiritus affirmante diserte , ex Patre eum dici et ex Filio esse astrui , temere Phurnes hypostaticam proprietatem Patris vocat , ex Patre esse Spiritum. Sequentes vero Syllogismos quis absque rubore percurret ? ratiocinans enim hic adversus contradicentem scribit .

LIV. „Quodsi propterea dicis , Spiritum ex Filio esse, quod Spiritus Filii dicitur , quid de Iosepho dicemus , qui Fratribus ait , ne timeatis : Dei enim ego sum. Num Iosephum existentiam ex divina natura habuisse opinemur ? et Davide dicente , Domini terra. Num ex divina natura esse eam concedemus ?"

Papae ! Quas adversus fratres iniusta exacerbatio vires habet ? Nisi enim ex intempestivo irrationalique zelo contradictio exorta fuisset , quando similia unquam enunciasset vir sapientia eloquentiaque instructus ? Quod vero dictis adnexuit, neque id ex verecundia hominis est. Subdit enim: „Quod alicuius esse dicitur , non erit ex eo necessario ," nec potuit suae propositionis mendacium deprehendere. Neque enim vera est propositio asserens : „Omne quod est alicuius , non est ex ipso" , sed ea: „ Non omne quod alicuius iam et ex ipso. " Reperientur enim nonnulla , quae alicuius sunt, et ex ipso non sunt , ut illa quae sunt externa naturae alicuius , veluti alicuius vestis, alicuius lectulus, et similia. Reperientur quoque nonnulla , quae alicuius sunt et ex eo sunt, ut omnia quae alicuius essentiae sunt , veluti alicuius Filius , et ex eo est, alicuius Spiritus , et ex eo est. Sed euge exemplum , quod tam prope accidit ad orationis nostrae scopum. Etenim si in omnibus , quibus Spiritus corruptioni obnoxius est , non est in aliquo , cuius Spiritus non sit ex ipso , quanam ratione contendet quispiam , Filii Spiritum non esse et ex Filio ? His itaque concluduntur Phurnae dicta , quae mihi refutatione digna visa sunt. Nam si quid practerea aliud in illis immiscet, despiciendum potius , quam contradictionibus subigendum iudicatum est , quod ex iis quae dicta sunt , eorum etiam quae dicta non sunt, refutatio facile parari possit.

LV. Nunc vero Nicolai Methonensis pronunciata examini subiicimus. Hic enim statim in suae orationis exordio prolixa admodum loquacitate astruere conatur, „paternam proprietatem esse ex se ipso producere."

Veruntamen nobis sententia ista non arridet , quod utraque non producantur ex Patre veluti Filii Neque enim simpliciter producere paterna proprietas est : nanque tum foret et Spiritus Filius , sed generando producere, haec vere proprietas Patris , qua productum ut Filius producitur ex Patre , sed uti ex Deo , Deitatis inquam fonte : et est unus idemque Deitatis fons , ex quo varie Filius et Spiritus proveniunt. Sed cum Filius ex fonte hoc Deitatis ut genitus et immediate producatur , propterea et Pater et deipara Deitas fons Deitatis in generatione Filii nuncupatur. Quod vero Spiritus neque ut genitus ex ipsa , neque immediate ut Filius, sed ex ea est per Filium secundum alium existentiae modum, propterea Pater fons Deitatis hic appellatur , adeo ut non simpliciter producere , sed hoc modo , paterna proprietas demonstretur in deipara Deitate. Nam si Spiritus contigue et immediate aeque atque Filius ex Patre esset , omnino nullus unquam ex Sanctis ausus fuisset , et ex Filio Spiritum asserere. Quoniam vero Filium contigue et immediate Patres affirmant ex Patre , Spiritum vero per Fitium ex Patre esse , et per Filium ex Patre procedere tradunt : propterea et ex Filio saepenumero in scriptionibus suis dixerunt Spiritum. Et est Spiritus , et veluti ex Deum generante principio Patre , et veluti ex fonte Filio , non tamen separato fonte absque Patre : fons enim Spiritus et Pater , fons Spiritus et Filius : sed Pater quidem fons Spiritus et est et dicitur , uti fons Deitatis , et sine principio causa ; Filius vero fons , per se ipsum naturaliter et essentialiter Spiritum ex Patre emanantem effundens. Non recte itaque Methonensem paternae proprietati processum Spiritus ascribere , qui potius absque principio Deitatis fonti accommodatur , satis ut opinor , demonstravimus. Nunc porro considerandum est , quod ipse deinceps adnectit , magni Dionysii nunquam satis laudatum dictum illud, quod ita se habet :

LVI. „Patrem quidem esse fontem et originem in divinis a sacris Scripturis accepimus, Iesum vero et Spiritum deiparae Deitatis , vel si dictu fas sit , quasi germina divina , floresve ac lumina supersubstantialia: quonam autem pacto sese habeant , neque eloqui neque intelligere valemus. "

Dictum hoc propriis sermonibus Methonensis complicans, in eam sententiam , ut apparet , attrahit , in quam et plerique alii post eum , quemadmodum etiam ego hisce meis auribus exponentes audivi , contendentes ex voce illa , qua duos effectus nominat germina a Deo nata, non posse aliquem unquam dicere , Spiritum et ex Filio ; „quod ex germine germen esse nequit. " Et Methonensis quidem hoc magni Dionysii dictum afferens , advertendum Spiritum esse et ex Filio , exempli imaginem duorum germinum ad constabiliendam suam sententiam proponit , dicens „fieri non posse , ut ex germine germen sit. " Ego vero dico. Aptissima huiusce exempli imago tum fuisset, si e Deo nata illa germina essent in duas partes divisa , quemadmodum hic est, et in his inferioribus , et quae visui obiiciuntur , reperitur. Nunc vero a Deo nata illa germina non dividi in duas partes planum fit: germen enim Filius vocatur, sed contiguum illi ex quo est, germen vero et Spiritus sanctus, sed per germen Filium, ex radice enascentia Patre. Germina itaque a Deo nata Filius et Spiritus a Sancto nuncupati sunt , non quod in duo divisi inde exeant , sed quod tantum enascantur. Nam simpliciter esse , et non divisim inde emanare eos , dictio notat tantum effectus nobis notionem insinuans. Quanam ergo ratione Methonensis veluti seiuncta a seipsis separataque germina Spiritum et Filium ex Patre esse decernit : et Pauli discipulum naturalem triadis ordinem nescivisse subinnuit , cum dicat , „non posse esse germen ex germine ?" Nanque si , ut Methonensis contendit , veluti separata germina Filius et Spiritus ex Patre , quomodo Spiritus tertius ordine erit , ut magnus Basilius tradit; et Filius medius esse inter Patrem et Spiritum dicetur? Vel quomodo Spiritus Filii dicitur immediata imago, Patris vero imago per Filium ? Magnum porro divinis pertractandis Dionysium , non quod divisim ex Patre enascantur , sed quod solum et simpliciter enascantur, germina Filium et Spiritum nuncupasse , intelligere possunt, qui accuratius dicta examinabunt , nec non ex eo , quod hic radicem Patrem non vocat , licet alios alibi hoc quoque modo elocutos invenimus. Fontem enim Deitatis Patrem compellans, illico subdidit , Filius vero et Spiritus germina a Deo nata et quasi flores et supersubstantialia lumina. Et nihilominus si germinum ratio habenda esset , nuncupari debuerat a magno Dionysio radix Pater. Sed ille , ne quis fortasse dictioni insisteret , illius quod in exemplum afferebatur , immutabilitatem erga exemplum imaginatione concipiens, fontem Deitatis Patrem enuncians , germinum et florum et luminum nomine , qui inde proveniunt effectus significavit , quorum neutrum ullam cum fonte proportionem habet. Quibus itaque similes dictiones obviam fiunt , illi animo concipiant , similium auctores Patres Theologos , non Spiritus et Filii divisionem inducere volentes haec protulisse , sed tantummodo ad Patris effectus respicientes , pro vario dictionum usu , causamet effectum indicare statuentes , gemina flumina eos ex uno fonte, a Deo nata ex radice germina , flores duos ex uno ramo , duo lumina ex uno sole , dixerunt: et ex his alii tantum effectum indicantes , tam variis vocibus , illum subinnuebant ; alii vero quomodo effectus inter se respondeant et ad causam referantur , ostendentes, hunc quidem dicebant immediate ex primo, illum vero per eum qui immediate erat a primo. Qui vero potest attentius cogitationem suam figere in dictionem hanc , „per eum qui immediate est , " et capere , quomodo ex Patribus nemo unquam Spiritum immediate ex Patre asseruit , ille et ex Filio Spiritum dicet et causam Patri conservabit : quemadmodum qui dicit fructum ex radice per ramum , et ex ramo , et fluvium ex oculo per fontem , et ex fonte.

LVII. Et de his quidem haec satis . Ad ea vero quae consequuntur , Methonensis dicta , cum nulla alia nova sententia concludatur , sed cadem , quam et alii insinuarunt et cui nos supra iam dictis respondimus , nihil dicimus , intempestivam respuentes loquacitatem. Eadem enim saepius inculcare , pertractareque cum delirante futilitate satietatem affert : qualia sunt , quae in progressu orationis agitantur, de uno principatu Theologiae , de singularitate generationis et processionis , de immutabilitate filiationis in paternitatem , et paternitatis in filiationem , de indivisibili relatione ad duo principia , de absolutissima perfectione singularum trium personarum, de discrimine missionis et processionis , in qua differentia etiam admiranda illa complicat , „procedere Gabrielem a Patre , veluti missum a Deo Patre , et Moysem quoque uti missum a Deo. " Наес itaque cum subsequens illius oratio exponat , qui accurate antea in hoc nostro Commentario pertractata perlegerit , ad illa evertenda , aliis non indigebit. Proptereaque nos supervacaneum intempestivumque esse duximus, ilerum ex illis quidpiam repetere.

LVIII. Partem porro illam Methonensium dictorum , in qua illud „ex meo accipiet ," enarrans illa affirmat , „nihil ex hoc dicto evangelico significari , ex Filio Spiritum accipere, verum ex Patre ," quis a veritate aberrare non determinaverit, cum de eo Patrum expositiones percurrerit , quarum una in Ancyroto magni Epiphanii iacet , quam vel solam, cum prae omnibus aliis esse possit , apponam hic iterum , ad refellendam perversam explicationem eorum , qui dictum illud non intelligunt neque volunt , eo indicari Spiritum esse ex Filio ? Magnus itaque hic Epiphanius rerum divinarum cognitione haec habet : „Si vero Christus ex Patre creditur , Deus ex Deo, et Spiritus ex Christo , aut ex utrisque , ut Christus dicit , qui a Patre procedit , et hic ex meo accipiet. " Quis scriptum hoc percurrens non discernet aeque atque hic Sanctus , ex Filio accipere , non aliud esse , quam ex Filio eum esse , dictionem illam indicare , ex Patre eum procedere ?

LIX. Sed de inflatu etiam prolixos longioresque sermones Methonensis iste contexit , ut fortasse commonstret , spirituale esse donum quod inflatum fuerat, et non relativam ipsam totius Spiritus inhabitationem. Neque erubescit in eo contradicens magno Athanasio , magno Basilio , et admirabili Cyrillo , sed dictionis Spiritus varios significatus arripiens , Spiritus nomen veluti unum ex iis , quae in divinis literis varias sententias insinuant , Spiritum quoque a Filio inflatum accipere conatur , quibus quasi illudens Italo , varie ac multifariam divisum divini Spiritus processum ex hac sententia apparere autumat , specialem vocans processum , ipsum Apostolis traditum inflatum , et specialem antiquitus cum anima primum creato homini inflatum , nec non, qui caelorum facultatem munivit , nec comprehendit se in his nihil sanum afferre. Neque enim Italus tum existentiam accipere prodigiose confingit, qui est complementum Triadis , Spiritum , cum primum creato homini inflabatur ab opifice prius , et deinceps discipulis a Servatore : neque essentialiter discipulis illum inhabitare existimat , sed relativam totius Spiritus inhabitationem denotare volens , verborum vim et mentis conceptum superantem in illis , qui illum accipiunt , contendit demonstrare , non tradi Spiritum a Filio, quibuscunque ille tradatur , veluti ab essentia illius alienum et ab illius essentia non existentem , sed veluti ex se emanantem illum mittente , et veluti propriam spirationem essentialem et in hypostasi effundente. Illum siquidem non ista ratione tradere eorum est , qui illum participatione possident et tradunt , Prophetarum scilicet et Apostolorum, et post eos insignitorum apostolico munere.

LX. Cum autem rursus in sequentibus , Latinus addemonstrandum , Spiritum esse ex Filio , proponat , quod dicatur Spiritus Spiritus Christi , Methonensis contra opponit: „Non quidquid alicuius , id iam et ex eo est; " et paternorum terminorum immutationem, et praedicationis innovationem, et fidei praevaricationem , et dirarum impressionem, et Sanctorum confessionis imperfectionem , et Martyrum certaminum inanitatem, et asceticorum laborum et sacrificiorum contemptum , et praedicationis evacuationem , et quod magis est , Servatoris theologiae reprobationem appellat, factam ab Italis in Symbolo dictionis additionem; verum illa ad his omnibus contradicendum satis abundeque fuerint volenti , quae nostra Oratio ad probandum assumpsit , neque ademptionem neque additionem pietatis esse , additionem et ademptionem , quae verbis fit. Nanque ubi id in confesso fuerit , quaecunque Methonensis, et qui ante eum et post eum similem provinciam susceperunt, sequi dictitant absurda ex additione dictionis , irrita iacent et plane evanescunt.

LXI. Attamen quod ipse admirabile observavi circa finem disputationis Methonensis , non praeteribo silentio. Postquam enim ille iam dicta omnia absurda , ut existimabat , oratione exposuisset , et post constrictum , et , ut ita dicam , quasi suffocatum , qui cum eo disserebat , tum apertam ac manifestam ipse ex se ipso victoriam illi attribuit. Nam ut axioma profert : „Unde Spiritus habet quod sit , ex eodem et procedit; " et nescivit palam se professum fuisse , Spiritum ex Filio procedere. Etenim si hoc verum est , Spiritum procedere ex eo, unde est, quis magno Basilio fidem non adhibebit , neque enim extra tempus fuerit , eadem et rursus inculcare , tertia adver- sus Eunomium Antirrhetica asserenti , cuius principium : Vix tandem blasphemiis in unigenitum saturatus. Quae enim necessitas est , si dignitate ac ordine tertius sit Spiritus , natura quoque ipsum tertium esse ? Dignitate nanque ipsum secundum esse a Filio , ab eodem esse habens , et ab eodem accipiens , et annuncians nobis , et prorsus illi causae annexum, pietatis sermo tradit: natura vero tertia uti , neque a divinis scripturis edocti sumus , neque ex antecedentibus fieri potest, ut consequenter colligatur. " Qui magno Basilio dictisque iam adductis fidem adhibet, quomodo non discernet , Methonensem ex Filio dicere procedere Spiritum , veluti axioma propriae orationis subdens : „ex eo Spiritum procedere , ex quo esse habet ?" Quod si magno Basilio soli quispiam non crediderit dicenti ipsissimis verbis , Spiritum ex Filio esse , habeat sibi et testem secundum Nyssenum Gregorium , qui , ut antea quoque indicatum est , Homilia in Orationem Dominicam inquit : „Spiritus sanctus ex Patre dicitur et ex Filio esse astruitur. " Sic post multa eaque ingentia certamina Methonensis deceptus est, ipse per se adversario palmam victoriae concedens.

LXII. Aliud quoque simile perpessus est sapiens hic vir, non veluti sapientiae expers et facultate dicendi impotens , sed tanquam qui semetipsum in contradictiones , non veritati , sed propriae obstinationi innixas, dederit. Gratiae etenim praecursorem propriorum dictorum testem adducit , dicentem: „ Vidi Spiritum descendentem veluti columbam, et stetit super Iesum ; " tum hoc tanquam validum quid et inexpugnabile adversus Italum assumens, infert, in Italum ipsum orationem convertens:

Unde descendens, et ubi? ut quidem ego autumo, a Patre in Filium. Tu vero , si non asseras a Patre solo Spiritum descendentem, sed addas, et a Filio , deprehenderis , unum Christum in duo dividere , sicut Nestorius cum Iudaeis sentiens fecerat ; ut ex Filio Dei descendere dicas Spiritum in Filium hominis ; et cum negantibus Christi deitatem collocaberis. " Heu mi homo, quomodo non exhorruisti, similia adversus magnum Athanasium eiaculare ? Nanque haec omnia , ob quae tu Italum Nestorium cum Iudaeis sentientem , et deitatis Christi inficiatorem nuncupas , magnus Athanasius , pietatis basis et infractum rectorum Ecclesiae dogmatum fundamentum , pronunciavit. Quonam vero loco ? Ego tibi dicam. Nam de incarnata apparitione Dei Verbi Oratione , cuius principium : „ Qui malitiose divinas Scripturas intelligere volunt," haec habet : „Ipse enim illum desuper mittebat, ut Deus, et ipse illum infra excipiebat ut homo. Ex ipso itaque in ipsum descendebat , ex Deitate illius in humanitatem illius." Conspicis ? Quod tu Iudaismum et fidei eiurationem appellas , penetrans pietatis tuba , magnus Athanasius , veluti exquisitam pietatem et eloquitur et decernit. Sed plane res caeca est improbitas , et prudentes et sapientes ut plurimum in errorem abducit. Prae iam dictis sapiens hic vir , ut caeteris omnibus longe validius opponit , quod a tertia Oecumenica Synodo praescriptum fuit, nempe : „ aliam fidem nulli licere in medium afferre , sive conscribere aut componere aut docere aut tradere aliud Symbolum, et eum qui contra ierit , hisce et hisce poenis subiacere." Nos nihil aliud ad haec dicemus, quam illa quibus ostendebamus de Symbolo Nicaenae primae Synodi haec omnia per Sanctos fuisse dictata. Et haec quidem hucusque protracta sunt. Sed cum hic idem ad convellendas Italorum propositiones nonnulla Syllogismis complexus sit, operae pretium fuerit, eosdem Orationi apponere , neque eorum refutationem diutius protrahere. Statim enim in primo Syllogismo haec inquit.

LXIII. „Cum apud omnes in confesso sit , procedere Spiritus proprietatem esse , constitutivam hypostaticae sive personalis illius existentiae : si Spiritus ex Patre et Filio , duo erunt principia unius : unus enim est Spiritus sanctus , quemadmodum et Pater unus et Filius unus. Pater vero et Filius non unus , sed duo , licet unum natura. "

Ad haec ita solutio subsequetur. Procedere quidem proprietatem esse hypostaticae existentiae Spiritus , Theologi tradunt nemoque inficias iverit; verum etsi Itali asserant, procedere Spiritum ex Patre et Filio , non duo principia unius erunt , et hoc magnus Basilius dicto suo comprobabit: „quod a Filio dicitur esse , ad primam causam Patrem referri ," scribens. Nam qui hac ratione sermones perpendet, ob enunciatum dicens , ex Patre et Filio esse Spiritum , nunquam Romanos criminabitur , quasi duo principia Spiritus decernentes , cum dicunt , procedere Spiritum ex Patre et Filio. Et haec de primo Syllogismo. Secundus Syllogismus est. „Cum ex duobus esse Spiritum, ambarum personarum imperfectionem introducat. " Sufficient ad hunc confutandum, quae a nobis dicta sunt , ad evertendum unum eiusdem atque iste sententiae ex Photii Syllogismis : cum propriae probationis materiam habeat, non posse aliquid commune in Triade proprium esse , et omne proprium non esse commune ; neque in eversione circumplexus huius Syllogismi , dubium remanebit ullum legenti quae nos scripsimus , cum similes Syllogismos Photii refutaremus. Similiter et alterius Methonensis Syllogismi refutatio facilis erit, in quo in unum confusionem Patris et Filii , et simplicitatis unius Spiritus divisionem confingit , si ex Patre et Filio Spiritum esse dicamus. Sed cum ad subsequentem Syllogismum pervenerim , visum est necessarium , ipsum uti iacet , in Oratione digerere : et in illius refutatione productiore sermone uti. Syllogismus ita se habet.

LXIV. „Si quod unum sunt Pater et Filius , sunt enim omnino unum natura , propterea ut e Patre , ita et ex Filio concedendum est procedere Spiritum: hoc etenim innovata Latini dogmatis vox postulat , concedendum esset et Filium necessario uti a Patre , ita et a Spiritu gigni , quod Pater et Spiritus unum sunt natura. Sin minus periclitabitur Spiritus non unum esse natura cum Patre. Et iterum Macedonio dicendi facultatem liberam concedemus. "

Vir Dei , ipse ex te solus accusator simul, et iudex Romanorum constitueris ? Et quis ex iis qui nunc sunt , aut unquam fuere , audivit ab Italis similem in sancta Triade interpretationem ? Etenim si propter idem naturae Latini dicerent, esse Spiritum uti a Patre ita et a Filio , non tantum , quod ipse colligis , absurdum contingeret , esse nempe et Filium necessario uti ex Patre ita et a Spiritu , sed et multa alia praeterea. Nam si propter eandem naturam , diceretur esse Spiritus ex Filio quemadmodum ex Patre, prorsus hanc eandem ob causam similiter cogeretur gignere cum Patre. Item , si propter eandem naturam ita esset ex Filio Spiritus , uti ex Patre , esset et Filius quemadmodum Pater absque principio et absque causa. Nam Spiritus ex Patre est tanquam ex fonte absque principio : etsi et ex Filio eundem in modum , ut tu autumas , omnino et ipse esset sine principio. Sed res aliter se habet. Ex Filio Spiritus est , ut e fonte ex Patre esse habente , et ad Patrem primam causam , et principium omnem Spiritus effluxum referente , secundum magnum Basilium. Romani itaque ita sentientes asserunt ex Filio esse Spiritum. Tu vero eos introducens, quasi responderent, propter eandem naturam asserere , ex Patre et ex Filio Spiritum esse , praeter fas eos insimulare videris , dictionem innovatam Latini dogmatis nuncupans , quae illi non enunciant , et illa libertatem dicendi Macedonii nominans. Alius iterum Syllogismus complicatur, ex Spiritu generari Filium , quasi tu certo concluderes.

LXV. „ Si propter eandem dignitatem Patris et Filii , ex Patre et Filio Spiritus procedit : eiusdem nanque dignitatis est cum Spiritu Pater. "

Quid hisce tuis nos respondebimus ? Pleraeque fortasse Filii ex Spiritu generationes portentosae confingentur ; si nunc quidem vis ex Patre et Filio propter eandem naturam esse Spiritum , nunc propter eandem dignitatem , nunc propter eandem gloriam , nunc propter eandem potentiam. Quale porro est quod consequitur , ad tuos iam expositos Syllogismos , quo tu contendis , comparuisse in aliquibus scripturis , prorsus Filium dici maiorem Spiritu , si et ex Filio Spiritus procedere dicatur. Ut enim videtur , te sapientissimum latuit magnus Athanasius Oratione prima contra Arianos , maiorem Spiritu apertissime Filium decernens. Qui postmodum a te Syllogismus connectitur et Italum graviter impetit , eo quod affirmat, „omne quod in supersubstantiali Triade intelligitur et dicitur, aut commune est trium aut unius proprium;" hic Dei gratia refutatus est a nobis , dum ostendimus , esse quid duorum commune, quod non communicatur et tertio: et esse proprium duorum , cuius tertius particeps non est. Similiter et alius Syllogismus subsequens , asserens duas comparere Spiritus causas Patrem et Filium , si quis ex Patre et Filio Spiritum decernit , illis verbis a nobis reiectus est , quibus ostendimus, eum qui ex Patre et Filio Spiritum dicit , unam causam inferre , quod ex Patre per Filium ille sit: vox nanque illa „ per Filium" primigeniam causam indicat , ut iterum cum magno Basilio affirmemus. Sed neque qui deinceps locum occupat Syllogismus, qui „imperfectam ex Patre processionem inculcat, si et ex Filio Spiritus esse astruatur ," nova aliqua excogitata sententia refutationem merebitur : nanque ad eum convellendum satis erit , quae ad consimilem Photii Syllogismum adduximus. Pari ratione pro refutatione , qui post hunc legitur , Syllogismi, et duo principia Spiritus Patrem et Filium constituentis , assumentur , quae in aeque se habentem eiusdem Photii Syllogismum a nobis allata sunt.

LXVI. Quemadmodum et qui post hos sequitur , huicque proximus alius Syllogismus , ambo simul eandem habebunt responsionem. Unam siquidem propositionum vim uterque possidentes , cum vocant „Patrem causam eorum quae ex ipso sunt , ratione hypostasis , et non ratione naturae ;" hic quidem aliud , ille aliud absurdum comprobant; dum ipse ignoras , qui eos concinnasti , nullum unquam ex Sanctis dixisse , Patrem causam esse eorum quae ex ipso sunt , ratione hypostasis et non ratione naturae. Mihi plane , qui fere omnes theologicas scriptiones sedulo indagavi examinavique similes distinctiones, reperire nusquam contigit : nanque si similis distinctio apud nostros Patres theologos reperiretur essentiae et hypostasis in causa earum personarum , quae ex Patre sunt , nunquam secundum te , qui vocas causam Patrem eorum , quae ex eo sunt, ratione hypostasis, et non ratione naturae, dictus fuisset Pater generans naturaliter. Verum nunc aliquando ex Patre , quod eiusdem hypostasim denotat, aliquando ex essentia Patris generari Filium scripturae statuunt. Quibus manifesto apparet temere has distinctiones ab earum auctoribus confictas fuisse. Nec erit praeter rem scripto tradita testimonia hic recensere, Deum naturaliter generare , et foetum vel prolem essentiae et naturae Dei Filium dici , ut modis omnibus vesania redarguatur illius , qui asserere audet , Patrem causam esse eorum quae ex eo sunt , ratione hypostasis , et non rationae naturae. Et ante alios magnus Athanasius in Colloquio cum Ario in Synodo Nycaena habito , cuius principium : „ Divina providentia cum amicissimis meis fratribus, accessi ad desideratos a me Christi servos , " tradit : „Itaque Deus dicens ad proprium Filium per Prophetam , ex utero ante Luciferum genui te , ex paterna essentia generationem Filii notat." Et paucis interiectis : „Nulla alia de causa uterum nominat , nisi ut ostendat ipsum Filium ex Patris essentia genitum fuisse." Et iterum : „Filium ex essentia Dei et Patris generatum accepimus. " Idem Oratione , cuius principium : „Recte fecisti mihi significans factum a te quaesitum," haec habet : „Non erit idem Filius et creatum , ne ex Deo et extra Deum , essentia illius reputetur. " Et multis interiectis ibidem: „Non extranea est et adinventa Filii essentia , neque ex iis quae non sunt , introducta , sed ex Patris essentia orta est , quemadmodum luminis splendor et aquae vapor. " Et magnus Basilius Epistola ad Canonicas , cuius principium : „Quantum nos tristis rumor, aures nostras circumsonans," scribit : „Cum ex essentia Patris Filium esse docemur , ne decidamus ad corporeas passionum intelligentias : neque enim essentia divisa est a Patre in Filium, neque cum fluxisset genuit, sed modus divinae generationis explicari minime valet." Sed et iterum magnus Athanasius Epistola ex Synodo Hierosolymitana ad Alexandrinam ecclesiam, cuius principium: „Omnibus quidem nobis, qui in unum convenimus ex diversis Dioecesibus , " ait : „Qui enim Arianam haeresim anathematizarunt , agnoscunt non creaturam , sed ex essentia foetum esse Verbum , et essentiam Patris principium et radicem et fontem esse Filii. " An satis esse videbuntur haec nostra scripta legenti tot scripto tradita testimonia , ad redarguendum Methonensem , non probe dixisse : „Patrem causam esse eorum quae ex eo sunt , ratione hypostasis , et non ratione naturae?" Nanque si essentia Dei dicitur , et Filius essentiae Patris foetus nominatur , quemadmodum adducta testimonia scripto dedita comprobant , quid cogit Methonensem , dividere essentiam Patris et hypostasim Patris in causa eorum , quae ex eo sunt ? Qui enim dicit, ex Patre esse Filium aut Spiritum , essentiam Patris in hypostasi palam protulit ; et qui dicit ex essentia Patris esse Filium aut Spiritum, totum Patrem evulgat : et qui ex essentia Filii Spiritum dicit, totum Filium profert , in sua essentia et hypostasi. Quodsi quis ratione hypostasis , et non ratione naturae contendet, Patrem causam esse eorum quae ex ipso sunt, et supervacanea hac et intempestiva de rebus minimis disceptatione in aliam sententiam trahere conatur, cum audit ex essentia Patris, illud ex Patre , ad manifestandam hypostasim arripiens , illud vero ex essentia Patris ad manifestandam specialem intelligentiam determinans , ut inde tanquam necessarium aliquod consequatur, non intelligi Spiritum ex Filio , cum ex essentia Filii Spiritum dicunt Scripturae , is enimvero perpendat , ad quae absurda intempestiva isthaec de frivolis disputatio ipsum compellet, quicunque fuerit , qui similia evulgat , aliud intelligi, cum ex essentia Filii Spiritum Scripturae tradunt , et aliud cum e Filio eum esse decernunt. Ego vero neque hypostasim Filii in speciali divisione intelligi assero , cum Spiritus ex essentia illius dicitur , neque essentiam illius ab hypostasi separari, cum ex Filio idem dicitur Spiritus : sed totum affirmo comprehendi Filium , cum et ex Filio et ex essentia Filii dicetur Spiritus esse. Quinimmo illud etiam addi statuo , essentialiter ex Filio Spiritum esse , cum ex essentia Filii dicitur , quod et ministratorii Spiritus ex Filio quidem sunt, sed ut illius creaturae et opificia : Spiritus vero sanctus , ex ipso plane est, sed ex essentia ipsius , tanquam qui essentialiter ex ipso substitit , sed non tanquam unus ex illius administratoriis spiritibus creatis et factis. Ego itaque , ut iam dixi , cum ex essentia Filii audio Spiritum esse, et cum eundem ex Filio concipio , ex Filio nempe essentialiter Spiritum esse coniicio. Quodsi quis inopinabiles atque inopportunas divisiones confingit , et dum ex essentia Filii Spiritus dicitur , non illum ex Filio essentialiter esse intelligit , sed exposcit, quare non ex hypostasi ait , qui ex essentia dixit ? illud animo volvat, in nonnullis divinis scripturis reperiri ex Patre Spiritum procedere, in aliis Spiritum ex essentia Patris procedere. Si itaque cum ex Patre procedere reperitur , ex hypostasi illum procedere hic contendet, planum est , cum ex essentia Patris procedere legitur , aliam quandam ex essentia Patris processionem concipere , et erit secundum ipsum unus Spiritus ex uno Patre duas habens processiones , unam ex hypostasi , et aliam ex essentia. Quo quid dici potest absurdius, aut monstruosius ? Sed et Filii ex Patre generationem duplicem hic concedet. Nanque si aliquando Filium gigni ex Patre , scripturae tradunt ; aliquando eum gigni ex essentia Patris , affirmant, quanam ratione non erit alia ex hypostasi Patris generatio Filii , et alia ex essentia Patris, secundum eos qui determinant, ratione hypostasis , et non ratione naturae Patrem causam esse eorum , quae ex ipso sunt ? Quum enim causam Filii Patrem constituit , qui ex hypostasi Patris eum generari asseruit , aliam quandam prorsus causam commonstrat , qui ex essentia Patris eum generari dicit : indeque duae unius Filii causae ex uno Patre comparent. Si itaque propter quod inde sequitur absurdum, et fallax , qui tantundem similibus sententiis truderis , ut vel nolens fatearis , nullum esse discrimen, sive ex Patre dicatur Spiritus procedere , sive ex essentia Patris , scito nullam differentiam esse , dum ais , aliquando ex essentia Filii Spiritum , aliquando vero ex Filio. Quod ubi indifferens esse demonstratum sit , quare non concipietur a te, qui ex essentia Patris procedit , et ex essentia Filii existit Spiritus sanctus , ex essentia quidem Patris procedens tanquam ex fonte absque principio Deitatis , ex essentia vero Filii existens, tanquam per Filium naturaliter et essentialiter ex Patre emanans. Id si ita a te intelligetur , Methonensis condemnabitur , tanquam qui temere supra digestum Syllogismum connectit , in quo intempestiva et de futilibus disceptatione commentae ab ipso distinctionis contendebat , „ ratione hypostasis et non ratione naturae Patrem esse causam eorum , quae ex ipso sunt. " Etenim si , ut alias etiam a me dictum est, aliud essentia est , aliud hypostasis in Deitate , sed non propterea cum dicit quis , ex Patre et ex essentia Patris , absque essentia hypostasim Patris intelligit aut essentiam absque hypostasi. Quando vero post recensitos Syllogismos , alii quoque ab ipso exaggerati sunt , sed nullus inter eos sit , qui nova ad sui eversionem sententia indigeat prae his , quae ad refellendos alios eiusdem Syllogismos adducta sunt , et praesens nostra haec oratio examinavit , propterea hic adversus eosdem refutationum finem facere decrevimus , illud solummodo observare monentes eum , qui supervacanea loquacitate atque intempestiva concinnatos a Methonensi Syllogismos percurrerit, aperte et sine ulla haesitatione in uno ex iisdem Syllogismis Methonensem asseruisse , „ immediate Spiritum ex Patre ," quod nullus sanctorum Patrum unquam asseruit. Cum itaque hic contradictionibus adversus Methonensem finem ponere statuerimus, actutum aggrediemur, quae et Bulgariae Theophylactus ad promovendum ecclesiasticum schisma concinnavit. Statim enim ille , et in ipso suorum sermonum ingressu ostendere contendens , Spiritum non esse ex Filio , veluti ad Italum convertens orationem , haec inquit.

LXVII. „ Scriptum est, ais, Spiritus Filii et Spiritus Christi, et ipse subiicio, non veluti ex eo proveniens , sed ut proprius illius , confinis enim illi est et non alienus , tanquam qui ab eo dignis mittatur et suppeditetur. "

Haec ille. Nos vero nostrorum sermonum cognitores exposcimus , ut considerent, quomodo sapiens hic vir illud, „non veluti ex eo proveniens , " accepit. Nanque mihi videtur in eam sententiam illud accepisse , ac si dixisset , „non veluti ex eo procedens. " Hocque satis indicat inductio in qua ait : „Sed tanquam qui ab ipso dignis mittatur , suppeditetur et communicetur. " Haec enim omnia a procedente distinguuntur. Postquam vero exacte palamque cognitum fuerit a vobis meorum sermonum examinatoribus , „provenire" hoc in loco pro eo, quod est „procedere" a Bulgariae episcopo assumptum esse, interrogo vos , quomodo poterit Bulgarus Italis contradicere asserentibus Spiritum procedere ex Filio , si nos ostenderimus inter theologos praecipuos et celeberrimos aperte et palam asseverari Spiritum provenire ex Filio ? Veruntamen Spiritum provenire a Filio , satis a me antea demonstratum est , adeo ut inanis loquacitas a me iudicetur, si iterum eadem inculcem : et vestrae cognitionis rectum iudicium reposco ad discernendum , eum sponte deteriora consectatum , similia enunciasse ad veritatem occultandam , quod et plerique alii ante eum et post eum perpessi sunt , qui reperientes Spiritum provenire ex Filio, neque id simpliciter solum, sed essentialiter, et progredi eundem essentialiter, quae omnia ex Filio esse Spiritum essentialiter innuunt , contradicunt nihilominus Italis , quasi nudam ipsam processionis dictionem poscentes, nec recipientes, quod illa significatur , quod est essentialiter ex Filio Spiritum esse. Nanque quod syllabis enunciatur attendentes , quasi vero in dictionibus et non in sententiis pietas nostra consistat, quod sententia insinuabatur , negligebant. Itaque hoc , quod diximus , ad refutandum hominem qui propria contentiosaque opinione ecclesiarum reiicit reconciliationem, satis erit.

LXVIII. Ad illud vero quid ipse dicet, cum processionem Spiritus specialem habere intelligentiam dictitat , praeter eam quam inferunt , mitti , suppeditari, et dari ? Nam dictiones hasce , quae sententia manifesto distinguuntur a processione, producit , quasi illis refellendus veniat Italus : quod vero quidam ex Patribus a Filio habere esse dixit Spiritum , alius ex Filio esse Spiritum ; et hic quidem ex essentia Filii illum esse, ille vero ex Filio naturaliter et essentialiter esse , et alius, suam hypostasim habere ex essentia Filii , horum inquam verborum nullam ipse mentionem facit. Ego autem ad ipsum veluti praesentem orationem convertam ; sapientissime vir , si contradicere optans , ut redargueres Italos male asserentes, Spiritum procedere ex Patre et Filio , non ad mitti , et suppeditari , et dari , discrimen processionis animum advertebas, sed ad ipsum esse Spiritus ex Filio , et ad provenire et effundi eundem ex Filio , et ad essentialiter esse eundem ex Filio, hoc pacto specimen aliquod praeberes , non a ratione prorsus esse alienam , quam appingebas Italis dissidii causam per differentiam , quae est inter procedere et mitti et suppeditari et dari. At nunc cum suppeditari et mitti differant a voce procedere ; provenire vero , progredi et profundi nihil differant ab eo , quod infert , essentialiter esse , temere videris ecclesiasticum schisma constabilire , dicens specialem habere intelligentiam procedere , ac diversam ab ea quam habent , mitti, suppeditari et dari. Simile quippiam tinnit quoque expositio factae a Servatore discipulis Spiritus insufflationis , cui abunde nostra Oratio occurrit , quibus ad eam refellendam adversus alios decertantes rationibus usi sumus , qui et ante te eandem insufflationis interpretationem tradiderunt. Ego interim gratias tibi ago bonae mentis , quando te reperio unionem ecclesiae veluti a subtili, quod aiunt, filo appendisse, in illis , quae Italo insinuas : „ In aliis quidem concedo tibi vocem usurpandam Spiritus ex Patre et Filio processionis , ut tibi lingua permittit, in communibus nempe sermonibus et colloquiis , si allubescit, in Symbolo vero solo non concedam. " Exosculor animi tui candorem , et agnosco unioni te magnum pondus addidisse, si paucos quosdam tuo aevo inter praesules eximios et conspicuos tibi contigisset proprii propositi deprecatores habere. Quibus vero ratiocinans , iterum argumentaris ?

LXIX. „ Si maior est Pater Filio causa , si et Filius est Spiritus causa , esset et hic eo maior; " et haesitans veluti magna quadam dubitatione Italum impetis: „ubi usquam invenisti maiorem Filium Spiritu dici ?"

Considera, ne tibi haec dubitatio in opprobrium vertatur, si Italus magnum tibi Athanasium producet Oratione prima adversus Arianos , cuius principium : „ Haereses quidem quae veritatis insaniam excogitarunt , sibi ipsis manifestae sunt ; " haec tradentem : „Discipulis Dominus deitatem et magnitudinem suam ostendens , non minorem semetipsum Spiritu , sed maiorem et aequalem esse significans , tradebat Spiritum dicebatque : ego illum mitto , et ipse me glorificabit , et quaecunque audiet loquetur." Videsne , sermonum meorum cognitor, plerosque ex sapientibus , quod negligenter Sanctorum dicta theologica pertractarunt , unionem cum Romana ecclesia fastidivisse ? Rursus qui sequitur Bulgari syllogismus, factum discipulis inflatum in medium profert.

LXX. „Et si tum, " ait , „ Paraclitum illis Dominus elargitus est , quonam in loco pones illud , si ego non abiero, ille non veniet ad vos ? "

Haec enunciat ignorans , in corporea specie ignitarum linguarum Spiritus adventum promissum fuisse a Servatore discipulis . „Opus enim erat , cum Servator corpore nobiscum versatus fuisset, Spiritum etiam corpore comparere," ut verbis magni Gregorii utar. Non est absimile , quod cum praecedentibus Syllogismis complicat , dicens : „Die Pentecostes adventus Spiritus , vel eiusdem , et supervacaneus , vel alterius Spiritus : et cuius ?" Haec enim dicens , non novit ea contentiosae mentis et propria adamantis esse commenta. Unde enim habet , die Pentecostes Spiritus adventum , si eiusdem fuit Spiritus , supervacaneum fuisse? Nanque si die Pentecostes adventum supervacaneum decernit , si eiusdem est Spiritus , ante Pentecostem discipulis inflati , multae eiusdem adventus redundantiae comparebunt, quod extremae absurditatis fuerit. Ex quo enim primum creato homini in viventem animam a creatore inflatus est, diversis adventibus postmodum ad dignos descendit. Nihilominus licet ad plures et saepius descenderit, nunquam tamen ullus illius adventus supervacaneus reputatus est. Verum Bulgarus , si quod ante Pentecostem discipulis inflatus est , adventum illius in Pentecoste , aut supervacaneum vult dicere , aut alterius Spiritus adventum , non solum tum supervacanee affirmabit , descendisse Spiritum discipulis , sed et ante in Pentecoste adventum , et cum huic vel alteri Prophetarum alio atque alio tempore , et modis diversis adveniens associatus est. Nam si nunc in forma ignitarum linguarum, tum vero non simili ratione acceptantibus adveniebat , nihilominus idem adveniebat Spiritus , et nullus variorum Spiritus adventuum supervacaneus nuncupabitur ab illis, qui per rectas Scripturarum semitas propria vestigia dirigunt. Quae si ita se habent , frustra sapiens hic vir enunciat , „in Pentecoste adventus Spiritus , aut eiusdem et supervacaneus , aut alterius et cuius ?"

LXXI. Ad dictum vero prope finem syllogismorum, ubi veluti necessarium prae aliis omnibus concludit , „procedere Spiritum ex solo Patre ," refutandum, nihil aliud opportunius Italo fuerit , quam eiusdem ipsius conceptus , ab eodem in exordio Orationis adversus Latinum propositus. Nam quemadmodum ibi hic vir , quasi os Itali obstruens et in dubium inevitabile compellens , dicebat : „ si ex Filio Spiritus procedit, quid fuit impedimento, ne Christus diceret, qui ex Patre et me procedit ? " Non alia ratione Latinus eidem reddens verba sua , fatebitur, si ex solo Patre procedit Spiritus , quid impedimento fuit Christo , ne diceret , qui ex solo Patre procedit ? Et cum postea hic exprobrat Italo , vestigia Christi pauperum evangelistae non sequi , quod superaddat , „et ex Filio ," iisdem et ipse exprobrationibus obnoxius erit, quod superaddat „ex solo" . Et haec quidem ad dicta Bulgari refellenda adducta sunt.

LXXII. Et in his praeterea adversus similes homines, quos ad hoc tempus videre contigit , nostra studia collocavimus , ut ostenderemus eos qui ante nos fuere sapientia illustres viri , perperam ecclesiarum dissidium promovisse. Plerique enim ex ipsis non ut fratres addecet , quae a fratribus afferebantur acceptare sustinebant , sed contradicentes in eos invehebantur , et ex ipsis unusquisque primas sibi in sapientia vendicare existimans, si haereseos crimen proximis valeret appingere, obvios quosque nonnullarum versutarum sententiarum commentis a se reiicere moliebatur ; si forte sibi hoc modo obvenisset fama fidei fortasse ardentioris , et zeli alicuius pro recta fide tutanda , quum aliorum circa res divinas segnitiem, et rerum nostrarum infidam proditionem condemnasset. Et haec plerique conabantur , quod refriguisset charitas et multiplicata esset iniquitas , ut scripto traditum est. Nos vero nihil simile animo volventes , ecclesiarum concordiam candidissime amplexati sumus. Et ne videremur nonnemini inconsiderate, et absque ullo examine nullisque scripturarum testimoniis fulti ecclesiasticam pacem exosculari, operae pretium esse duximus, dicta Sanctorum diversis in locis dispersa , ad demonstrandum Spiritum esse ex Patre et Filio , quod asserentibus Italis , ecclesias dividens scandalum erupit, hic in prima parte Orationis in unum recollecta digerere , tum deinceps in secunda refutationem eorum, qui contra ius fasque omne dissidium Ecclesiarum fovent , apponere. Et cum defensio a nobis relinquenda esset , dum non ita facilis multis videretur superatu longus temporis tractus, aeque ac si ne uno quidem die discindens ecclesias schisma perdurasset , fortem atque invictam , ut opinor, defensionem , quae hic concinnavimus , posteris reliquimus , Romanae ecclesiae concordiam procurantes , et nostris consuetudinibus et ordinibus sine ulla mutatione ex toto adhaerentes, in gloriam Patris, Filii et Spiritus Sancti, consubstantialis Triadis. Amen.